جنگ فراهم آوردهاند نروند ، و با آنها مجهّز براى جنگ نگردند .
حضرت مىفرمايد : « سوگند به خدا من مانند كفتار نيستم كه با درازاى صداى پاى صيادى كه مىخواهد او را به دام آورد ، و پيوسته با پاى خود و يا چيز ديگرى در سوراخ آن آهسته آهسته مىزند و مىخواهد تا آن را به خواب برد و او را بگيرد ، تا زمانى كه طالب آن حيوان به آن برسد ، و مترصّدِ آن گولش زند ، و دست و پايش را به ريسمان ببندد و شكار كند ، من هم در خواب بروم تا دشمن ضربهء خود را بزند و كار خود را غافلگيرانه انجام دهد ؛ و ليكن من با مساعدت و معاضدت آن كه به حقّ روى آورده است آن را كه از حقّ پشت كرده است مىزنم ؛ و با كمك و معاونت آن گوش به فرمان و مطيع است آن كه را كه عصيان كرده و شك آورده مىكوبم . و اين رويه و روش من است ، هميشه تا آنكه اجل من برسد .
سوگند به خدا كه پيوسته مرا از حقّ خود منع و دفع نمودند ، و ديگران را بر من ترجيح داده و حقّ مسلّم مرا به آنان سپردند ، از روزى كه رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله و سلّم روحش را خداوند قبض كرد ، تا اينكه اين مرد مقتدا و پيشواى مردم شده است . » « 1 »
در اين خطبه حضرت به صراحت مىفرمايد : خلافت از زمان رحلت رسول اللّه حقّ ما بوده است .
رونلدسن در كتابى كه از او به عربى ترجمه شده است گويد : وَ يرِى أحْمَدُ بنُ حَنبَلِ أنَّهُ بَعْدَ مَقتلِ عِلِى خَطَبَ الحَسَنُ بِالنَّاسِ ، فَقَالَ : لَقَدْ قُبِضَ فِى هَذِهِ اللَّيلَة رَجُلٌ لَمْ يسْبِقُهُ الاوَّلُونَ بِعَمَلٍ ، وَ لا يدْرِكهُ الاخِرُونَ بِعَمَلٍ ، وَ قَدْ نَصَبَهُ رَسُولُ للهِ . « 2 »
« احمد بن حنبل روايت مىكند كه بعد از كشته شدن على ، حسن مردم را در خطابهء خود مخاطب قرار داد و گفت : در اين شب روح مردى از دنيا رفت كه هيچيك از پيشينيان نتوانستهاند در عمل از او سبقت گيرند ، و هيچيك از پسينيان نمىتوانند در عمل به پايهء او برسند ؛ و او را رسول خدا نصب كرده بود . »
هامش
( 1 ) - در « نهج البلاغه » محمّد عبده ، حَتَّى يؤمَّ النَّاسَ هَذَا ضبط كرده است . ولى در شرح ابن أبى الحديد ، و شرح ملّا فتح اللّه كاشى حَتَّى يومِ النَّاسِ هَذَا ضبط شده است ، يعنى تا اين روز فعلى كه مىگذرد .
( 2 ) - كتاب « عقيدة الشّيعة » ، طبع مطبعهء سعادت مصر در سنهء 1365 ، ص 84 .