باشى ؛ كمر همّت به ميان زده از راه شريعت بيا ، يك مقدار از صفات حيوانات را از خود دور كن ، و متخلّق به اخلاق روحانيّين باش ، و راضى بمقام حيوانات و قانع به مرتبهء جمادات نشو ! حركتى از اين آب و گل به سوى وطن اصلى خود كه از عوالم علّيّين و محلّ مقرَّبين است بكن تا بالكشف و العيان به حقيقت اين امر بزرگ نائل باشى . و راه وصول به اين كرامت عظمى معرفت نفس است ، همّت بكن بلكه نفس خود را بشناسى كه شناختن او راه شناختن خداوند جلّ جلاله است ؛ چنان كه در روايت مشهوره وارد است كه مَنْ عَرَفَ نَفْسَهُ فَقَدْ عَرَفَ رَبَّهُ « 1 » . [ « كسى كه خود را شناخت تحقيقاً پروردگارش را شناخته است . » ]
اگر [ چه ] بعضىها معنى اين روايت را حمل بر تعليق بر محال كردهاند ، غافلًا از اينكه همين معنى در اخبار ديگر صريح است در معنى اوّل .
چنان كه در « مصباح الشّريعة » وارد است كه سؤال كردند : مقصود از علمى كه فرمودهاند او را طلب نمائيد اگرچه در چين باشد ، كدام علم است ؟ ! فرمودند : مراد معرفت نفس است كه در اوست معرفت ربّ . « 2 » و هكذا در خبر است كه سؤال كردند از حضرت رسول صلّى الله عليه و آله و سلّم : كَيْفَ الطَّرِيقُ إلَى مَعْرِفَةِ الرَّبِّ ؟ ! فرمودند : مَعْرِفَةُ النَّفْسِ !
و بالجمله اين را داشته باش كه انسان انسانيّتش به صورت نيست ؛ زيرا كه حيوانات هم صورت دارند و در حمّام هم مىكشند ؛ و به جسمانيّت هم نيست ، زيرا كه حيوانات خبيثه هم جسم دارند ؛ و با شَرَه طعام و جماع هم نيست ، چرا كه خرس و خنزير شَرَهشان بيشتر از تو است ؛ و با غضب و قوّهء انتقام هم نيست ؛ چرا كه سگ و گرگ هم قوّهء غضبيّهشان خيلى است . بلكه خاصّهء انسانيّت كه ترا انسان كند و در شركاء ديگر يافت نشود ، علم است و معرفت و اخلاق حسنه .
هامش
( 1 ) « مصباح الشّريعة » طبع و تعليقهء مصطفوى ، باب 62 ، ص 41
( 2 ) « مصباح الشّريعة » طبع و تعليقهء مصطفوى ، باب 62 ، ص 41