هامش
السّادة المتّقين » ج 7 ، ص 376 كه درباره اين حديث بحثى مفيد كرده و شواهدى بر صحّت آن آورده است . )
« آية الله حاج شيخ محمّد حسين آل كاشف الغطاء ( ره ) در كتاب « الفردوس الاعلى » طبع سوّم ، ص 224 آورده است : و لعلّ هذا المراد من الكلمة المأثورة : « عليكم بدين العجائز » . و آية الله حاج سيّد محمّد على قاضى شهيد ( ره ) در تعليقه گويد :
» مراد شيخنا از بودن اين كلمه « مأثورة » شايد آن باشد كه از بعضى از پيشينيان مأثور است ، نه آنكه بدين عبارت مأثور است از يكى از معصومين عليهم السّلام ؛ زيرا كه اين سخن از پيغمبر و يا اهل بيت معصومين او عليهم الصّلاة و السّلام مأثور نيست . و احدى از محدّثين از طريق اصحاب ما اماميّه و يا از طريق اهل سنّت در جوامع حديثيّه از آنان صلوات الله عليهم نقل نكرده است ؛ همانطور كه ما در بعضى از مجاميع خودمان دراينباره تحقيق به عمل آوردهايم .
حافظ أبو الفضل محمّد بن طاهر بن أحمد مقدّسى در كتابش : « تذكرة الموضوعات » ص 40 ، ط 2 مصر ، سنه 1354 گفته است : عليكم بدين العجائز داراى اصلى نيست ؛ نه روايت صحيحهاى و نه روايت سقيمهاى راجع به آن وارد نشده است مگر از محمّد بن عبد الرّحمن بَيلَمانى به غير اين عبارت . او داراى نسخهاى بوده است و در نقل خبر متّهم بوده است .
و جماعتى از علماء مانند شيخ بهائى و شاگردش فاضل جواد و فاضل مازندرانى معتقدند به آنكه اين كلمه از گفتار سفيان ثَورى از متصوّفه عامّه مىباشد . قوشْجى در « شرح تجريد » گفته است : عمرو بن عبيده چون ميان ايمان و كفر ، اثبات منزلهاى نمود عجوزهاى گفت : خدا مىفرمايد :هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ فَمِنْكُمْ كافِرٌ وَ مِنْكُمْ مُؤْمِنٌو بر اين اساس ميان بندگانش قرار نداده است مگر كافر و مؤمن را . سفيان گفت : عليكم بدين العجائز .
محقّق قمّى ( قدّه ) صاحب « قوانين » گويد : آنچه مذكور مىباشد در ألسنه و مستفاد است از كلام محقّق بهائى ( قدّه ) در حاشيه « زبده » آن است كه اين سخن حكايتى است از چرخ دولاب او و دست باز داشتن از آن براى اظهار عقيدهاش به وجود صانع محرّك أفلاك مدبّر عالم .