در حشر معلوم شود كه غير از حقّ تعالى همه سراب بودهاند
( حَشَرْتُهم أى : جَمعتُهم ) و مراد به اين حشر ، موت ارادى است ؛ كه مَنْ مَاتَ فَقَدْ قَامَتْ قِيَامَتُهُ ؛ « 1 » يعنى به صبح حشر كه موت ارادى است چون از خواب
هامش
و در ص 660 در توضيحش آورده است كه : « روايتى است كه در « زهر الآداب » به حضرت رسول [ صلّى الله عليه و آله و سلّم ] و در « شرح تعريف » به حضرت علىّ [ عليه السّلام ] منسوب است . ر ك : « احاديث مثنوى » ص 81 . »
و در « الإنسان الكامل » عزيز الدّين نسفى در دو جا آمده است : ص 271 و ص 426 ؛ و در « احاديث مثنوى » نيز در دو جا : اوّل در ص 81 ، شماره 222اين جهان وهم است ، اندر ظنّ مايست * گر رود در خواب دستى باك نيستمناسب است با مضمون اين روايت : النّاسُ نيامٌ فَإذا ماتوا انْتَبَهوا . كه در « زهر الآداب » طبع مصر ، ج 1 ، ص 60 منسوب به حضرت رسول صلّى الله عليه و آله ؛ و در « شرح تعريف » ج 3 ، ص 98 منسوب است به مولاى متّقيان علىّ عليه السّلام » .
« و دوّم در ص 141 ، شماره : 438تا برآيد ناگهان صبح اجل * وارهد از ظلمت ظنّ و دغلمستفاد است از مضمون روايت الناسُ نيامٌ فَإذا ماتوا انْتَبَهوا . كه شرحش در ذيل شماره 222 مذكور است »
( 1 ) صدر المتألّهين در « تفسير سوره سجده » انتشارات بيدار ، ص 87 و 88 ، در ضمن تفسير آيهقُلْ يَتَوَفَّاكُمْ مَلَكُ الْمَوْتِ الَّذِي وُكِّلَ بِكُمْ ثُمَّ إِلى رَبِّكُمْ تُرْجَعُونَ( آيه 11 از سوره 32 : السّجده ) فرموده است : « . . . تفارق و جدايى بين آن دو ( خلق و أمر ) موت انسان كبير و قيامت كبرى است :لا أُقْسِمُ بِيَوْمِ الْقِيامَةِ( آيه 1 ، از سوره 75 : القيامة ) ، همانطور كه افتراق ميان روح انسان و بدنش موت اين عالم صغير و قيامت صغرى است به لحاظ كلام رسول الله صلّى الله عليه و آله : مَنْ ماتَ فَقَدْ قامَتْ قيامَتُهُ . »
و در « إحياء العلوم » از طبع دار الكتب العربيّة الكبرى ، ج 4 ، ص 423 از أنس از رسول الله آورده است كه فرمود : فَمَنْ ماتَ قامَتْ قِيامَتُهُ .
و نيز حجّة الإسلام غزالى در كتاب « المضنونُ به على غير أهله » در ص 79 ، كه در هامش جلد دوّم كتاب « الإنسان الكامل » شيخ عبد الكريم جيلىّ طبع شده است ( از طبع اوّل مطبعهء ازهريّهء مصريّه ، سنهء 1316 هجريّهء قمريّه ) ذكر كرده است