« و هيچ يك از موجودات نيستند مگر آنكه با حمد او تسبيح مىكنند و ليكن شما تسبيحشان را نمىفهميد ! »
و قوله :
وَ لِلَّهِ يَسْجُدُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ
. « 1 »
« و آنچه در آسمانها و زمين مىباشد ، خصوصاً براى خداوند سجده مىنمايد . »
و ما به حمد الله اين حقيقت را هم با برهان و هم با ايمان ، هر دوتائى شناختهايم . و اين امرى است كه خداوند به فضل و حسن توفيقش به ما اختصاص داده است .
زيرا آنچه نظر « شيخ » كه از اعظم فلاسفه در اين دوره اسلاميّه است ، به آن بالغ گرديده است در اثبات عشق در بسائط غير حَيّه ، آنست كه در آن رساله ذكر كرده است كه : بسائط غير حيّه بر سه گونهاند : هيولاى حقيقيّه ، و صورت كه امكان قيام به تنهائى ندارد ، و أعراض . »
ردّ صدر المتألّهين بر شيخ الرّئيس دربارهء عشق در بسائط غير حيّه
در اينجا صدر المتألّهين عين عبارت شيخ را تا يك صفحه و نيم ذكر كرده است و نتيجه گيرى نموده است كه شيخ تلازم ميان هيولى و صورت را به عشق تعبير نموده است ، و ما بهواسطه اثبات حيات و شعور در بسائط غير حيّه اثبات مىكنيم وجود عشق را در آنها . و آنچه را كه شيخ ذكر كرده است در غايت ضعف است ؛ چرا كه براى احدى از اذكياء پنهان نمىباشد كه گفتار وى اثبات معنى عشق را در اين بسائط ننموده است مگر به طريق تشبيه . « 2 »
صاحب « أسفار أربعه » كلام را ادامه مىدهد تا مىرسد به اينجا كه :
هامش
( 1 ) صدر آيه 15 ، از سوره 13 : الرّعد
( 2 ) « اسفار اربعه » طبع حروفى ، ج 7 ، ص 148 تا ص 155