ندارد ؛ بلكه ديده است در حالتى كه در ديدارش خطا نكرده است .
و مراد از إبصار ، ديدار و زيارت رسول اكرم صلّى الله عليه و آله است خداوند را با قلبش نه با جوارح و اعضاء و چشمش . به جهت آنكه مراد از اين إبصار همانست كه خداوند در كلامش :
وَ لَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً أُخْرى
قصد كرده است كه اشاره دارد به مماثلت اين رؤيت و ديدار با رؤيت و ديدار مرتبهء اوّل كه به آن اشاره فرمود در كلامش :
ما كَذَبَ الْفُؤادُ ما رَأى * أَ فَتُمارُونَهُ عَلى ما يَرى
. اين امر مهمّ را درست بفهم و غفلت مكن ! »
و در ذيل
لَقَدْ رَأى مِنْ آياتِ رَبِّهِ الْكُبْرى
فرمودهاند :
« مِنْ
از براى افادهء معنى « تبعيض » مىباشد . و معنى اينچنين مىگردد : من سوگند مىخورم كه پيغمبر بعضى از بزرگترين آيات پروردگارش را ديده است . و با اين ديدار ، مشاهده پروردگارش را با قلبش به اتمام رسانده است . زيرا مشاهدهء خداى تعالى با قلب ، فقط به مشاهدهء آيات او از جهت آنكه آيات او هستند - متحقّق مىگردد . چون آيه از جهت آيتيّتِ خود حكايت نمىكند مگر صاحب آيه را ؛ و به هيچ وجه من الوجوه از خودش چيزى را نشان نمىدهد و حكايت نمىنمايد ، و گرنه از آن جهت آيه نمىباشد .
و امّا مشاهدهء ذات متعالى خداوند بدون توسّط آيه و تخلّل حجاب ، از امور مستحيله است . خداى تعالى مىگويد :
وَ لا يُحِيطُونَ بِهِ عِلْماً .
( آيه 110 ، از سورهء طه )
« و نمىتوانند از جهت گسترش علم و دانش خودشان ، به ذات خداوند احاطه پيدا كنند . » « 1 »
و در « بحث روائى » از جمله آوردهاند : « در « تفسير قمّى » با إسناد خود
هامش
( 1 ) « الميزان فى تفسير القرآن » ج 19 ، ص 32