مىشوند ، و از اين حقيقت كه از ياد بردهاند و تنها در هنگام مرگ آن را كشف مىكنند غافل مىمانند :
فَكَشَفْنا عَنْكَ غِطاءَكَ فَبَصَرُكَ الْيَوْمَ حَدِيدٌ
« پس پرده از پيشت برداشتيم و امروز چشمى تيز بين دارى » . « 18 » تلاش انسان براى تصحيح مسير خود پرداختن به عمل صالح ، هنگامى سودمند است كه گرفتار نتايج عملى خطاهاى خود نشده باشد ، ولى چون عذاب به او رسيد وسيلهاى براى نگاهدارى خود از آن به دست نخواهد آورد ، مخصوصا اگر اين عذاب از جانب خدا رسيده باشد .
ما لَهُ مِنْ دافِعٍ
« دور كنندهاى براى آن وجود ندارد . » [ 9 - 10 ] اين انسان ضعيف و محدود به چه قدرتى ممكن است برسد كه حتى بتواند با خدا به چالش پردازد و عذاب او را از خود دور كند ؟ مگر خيال مىكند كه آن عذاب و خشمى است كه از انسانى همچون خودش صادر شده و جلوگيرى از آن امكان دارد ؟ هرگز چنين نيست . . . از هيبت و عظمت چنان است كه آسمان با چنان عظمت و ستبرى را كه تصوّر آن از عقلهاى ما خارج است به لرزه درمىآورد ، و كوههاى ريشهدار در زمين را از جاى خود مىكند .
يَوْمَ تَمُورُ السَّماءُ مَوْراً
« آن روز كه آسمان با سرعتى هولناك به حركت درمىآيد . » پارهاى از آن در پارهء ديگر داخل مىشود ، به همان گونه كه دريا در تموج خود چنين مىشود ، چيزى كه هست مور حركت سريعى بدون سر و صدا است .
وَ تَسِيرُ الْجِبالُ سَيْراً
« و كوهها روان مىشوند روان شدنى . » و با تدبّر در قرآن به اين نتيجه مىرسيم كه كوهها در روز قيامت ، از سه مرحله مىگذرند و سه حالت پيدا مىكنند ، از اين قرار :
نخست : حركت از جاى خود و به راه افتادن ، همچون در اين آيه ، و نيز در گفتهء ديگر خداوند متعال :
وَ إِذَا الْجِبالُ سُيِّرَتْ
« و در آن هنگام كه كوهها به راه
هامش
( 18 ) - ق / 22 .