الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِياماً وَ قُعُوداً وَ عَلى جُنُوبِهِمْ وَ يَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ رَبَّنا ما خَلَقْتَ هذا باطِلًا سُبْحانَكَ فَقِنا عَذابَ النَّارِ
« كه خدا را ايستاده و نشسته و بر پهلو دراز كشيده ياد مىكنند و در آفرينش آسمانها و زمين مىانديشند : پروردگارا ! اينها را به باطل نيافريدى ، پس ما را از عذاب آتش نگاهدار » ، « 17 » و بدين گونه با شناخت او از هدفدارى هر چيز در پيرامونش متوجه هدف خود در زندگى مىشود و به تلاش كردن براى آن برمىخيزد ، و از آنچه مىبيند و احساس مىكند ، با بصيرت و بينايى خويش به ايمان آوردن به غيب راه مىيابد . . و از اين جا است كه ارتباط ميان آياتى كه گذشت و اين تأكيد بر عذاب آشكار و مورد اعتماد مىشود .
إِنَّ عَذابَ رَبِّكَ لَواقِعٌ
« عذاب پروردگارت وقوع پيدا خواهد كرد . » ظاهرا مقصود از عذاب آن معنى فراگيرى است كه شامل عذاب دنيا و آخرت هر دو مىشود ، و دليل بر آن است گفتهء خدا در آخر همين سوره :
وَ إِنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا عَذاباً دُونَ ذلِكَ وَ لكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ
« و براى كسانى كه ستم كردهاند ، عذابى جز اين وجود دارد ، ولى بيشتر ايشان اين را نمىدانند » ، و عذاب دنيا عطيهاى از عذاب آخرت و دليلى بر آن و بيم دهندهاى قابل احساس از آن است .
وقوع در اين جا به معنى حدوث نيست ، بلكه به معنى تحقق يافتن و واقعى بودن است ، پس به همان گونه كه كوهها و كتابها و خانه و آسمان و درياها همه از حقايقى است كه شخص دربارهء وجود آنها گرفتار شك نمىشود ، عذاب خدا نيز چنين است و به حق وقوع پيدا خواهد كرد ، كه آن را مخلصان به يقين و به آيات و اشارات دلالت كنندهء بر آن در دنيا مىبينند ، و از آن خود را دور نگاه مىدارند ، و خدا آنان را از آن حفظ و نگاهدارى مىكند
وَ وَقاهُمْ رَبُّهُمْ عَذابَ الْجَحِيمِ
« و پروردگارشان آنان را از عذاب جهنم نگاه داشت » ، در صورتى كه ديگران نسبت به آن كورند و زندگى را بازى مىپندارند و در نتيجه در / 99 دنيا و آخرت گرفتار عذاب
هامش
( 17 ) - آل عمران / 191 .