/ 61 وَ السَّماءَ بَنَيْناها بِأَيْدٍ
« و آسمان را به نيرو آفريديم ، » و أيد به معنى قوت و نيرو است ، و شايد كلمه بنا الهامبخش آن باشد كه در آفرينش و استحكام آسمان و ارتباط ميان اجزاء آن تدريج در كار بوده است ، و اين همه دربارهء آسمان صحت دارد .
وَ إِنَّا لَمُوسِعُونَ
« و ما اسباب فراخى را فراهم مىآوريم . » دربارهء معنى كلمهء موسعون مفسران گونه گونه نظر دادهاند : ابن عباس گفت معنى آن اين است كه ما تواناييم ، و به قولى : سعه و گسترش در نزد ما است ، و به قولى : ما رزق را بر آفريدگانمان گسترش مىدهيم ، و ضحاك گفت :
ما شما را بىنياز كرديم و دليل آن است : « على الموسع قدره » ، و به قولى : ميان آن و زمين را وسعت داديم . « 40 » شايد اين اختلاف دليل دشوارى فهم ظاهر آيه در آن محيط علمى است كه جز به زمين و اجرام آسمانى محدود آن از چيز ديگرى خبر نداشت ، و ما اين گونه اختلاف را در بسيارى از آيات راهنماى به يك حقيقت كه در آن روزها غامض و غير قابل فهم به نظر مىرسيد ، مشاهده مىكنيم .
ولى اين را مىدانيم كه معنى ظاهرى آيه آن است كه پروردگار تواناى ما بناى آسمان را پيوسته وسعت مىدهد ، كه با حقايق علمى ذيل هم مطابقت دارد :
1 - اين كه زمين و كرات ديگر مواد اثيرى پراكندهء در فضا را به خود جذب مىكنند ، و تو گويى همچون دستگاههاى بزرگ پاكسازى هستند كه پيوسته به رفت و روب فضا اشتغال دارند و همين سبب رشد و نمو دايمى آن مىشود ، و گاه گفتهاند كه : حجم مواد پراكندهء در فضا به اندازهء حجم اجرام موجود در آن است .
يعنى براى آن كفايت مىكنند كه از آنها اجرامى تازه پديد آيد به شماره و بزرگى اجرام فعلى موجود و شايد بيشتر .
/ 62 2 - آسمان پيوسته در حال گسترش است و تو گويى كه روزى صورت
هامش
( 40 ) - القرطبى ، ج 17 ، ص 52 .