مخازن زير زمينى قرار دارد به اين حالت از شورى درآورد ، به گونهاى كه قانون تبخير در جدا كردن آب دريا از املاح آن ديگر كار نكند ، يا اساس تركيب آب را چنان قرار دهد كه قايم بر نمك باشد و با تجزيه و شيرين كردن ، كه اكنون در استخراج آب شيرين از آب شور اقيانوسها به كار مىرود ، امكان جدا كردن آب شيرين از آن از ميان برود ، يا اين كه باريدن باران را قطع كند و مردمان چيزى جز آب بسيار شور درياها را در اختيار نداشته باشند ، ولى بنا بر لطف خود درجهء تبخير شدن آب را متفاوت با درجهء تبخير شدن املاح قرار داده است ، به همان كه دورهء / 442 سقوط باران و همهء جوانب زندگى را به صورتى قرار داده است كه با خواستههاى زندگى ما سازگارى داشته باشد . و آب بسيار شور را آب آشاميدنى ما قرار ندادن او به سبب وجود ناتوانى در مشيّت او نيست ، يا بدان سبب كه قانون خود را بر او تحميل كرده است ، بلكه به سبب رحمتى است كه در حق ما مبذول داشته است ، پس اين امر در وضع قوانين اساسى تشكيل ابر و آمدن باران تأثيرى ندارد و خدا در آينده هر وقت كه بخواهد حق بداء دارد و بنا بر آن قانون را تغيير مىدهد :
يَمْحُوا اللَّهُ ما يَشاءُ وَ يُثْبِتُ وَ عِنْدَهُ أُمُّ الْكِتابِ
« خدا آنچه را كه خواهد محو مىكند يا برقرار نگاه مىدارد ، و اصل و مادر كتاب در نزد او است » . « 124 » دريافت اين حقيقت ما را به شناخت آفريدگارمان نزديك مىكند و به تصديق او و قدرت مطلقهاش برمىانگيزد ، و آنچه واجب است اين كه تصديق و قبول خدا مسئوليت و برنامهء عملى زندگى مىشود و ما را ملتزم به امورى سازد كه قرآن از آنها به لفظ « شكر » تعبير كرده است .
فَلَوْ لا تَشْكُرُونَ
« پس چرا سپاسگزارى نمىكنيد ؟ » چه معرفتى كه راهنماى به عمل نباشد ، فايدهاى ندارد ، و تصديقى كه شكر و سپاس از مهمترين مضمونها و هدفهاى آن نباشد ، بىمعنى است . و آنچه در اين مورد يادآورى آن حايز اهميت است آن كه شكر منحصر به ذكرهاى متعارف و
هامش
( 124 ) - الرّعد / 39 .