جهان است پيرو نظام است ، يا اين كه علم نوين اين نظام را به اثبات رسانده است ، پس خوب است به سخن هايزنبرگ عالم فيزيك گوش فرا دهيم كه دربارهء نظام ذره و اتوم چنين گفته است : براى ما اين امكان وجود ندارد كه / 441 به صورت دقيق كميت حركتى را كه اين جسم كوچك ساده انجام مىدهد اندازه بگيريم و در عين حال جايگاه آن را در موج مربوط به آن بنا بر مكانيك موجى تعيين كنيم كه واضع آن لوئى دوبروى است ، چه هر قدر كه اندازهگيرى جايگاه آن دقيقتر باشد اين اندازه در تعديل اندازهء حركت آن تأثير مىگذارد ، و بنا بر آن در تعديل سرعت ذره به صورتى كه ديگر خبر دادن از آن غير ممكن مىشود ، و هر چه بيشتر در اندازه گيريها دقت به خرج دهيم ، از واقعيت موضوعى دور تر مىشويم .
اين دربارهء اتومى است كه بعضى آن را مبدأ نظام در بى نظامى خواندهاند .
و اما در كهكشان كه بزرگترين واحد وجودى است ، جديدترين نظريهها اين امر را به اثبات رسانيده است كه با وجود موجود بودن نظامى هماهنگ در آنها ، فرصت گستردهاى براى آن چيز وجود دارد كه ما آن را به نام تصادف مىخوانيم . « 123 » پس نظام همه چيز نيست تا آن را پروردگار خودمان محسوب داريم - چه آن علاوه بر اين دليل است بر وجود داناى عزيز و توانايى كه آن را مقدّر كرده است ، به همان گونه كه اثر بر مؤثّر دليل است - و بنا بر اين ارادهاى بر بالاى نظام وجود دارد كه آن را به جريان مىاندازد يا ، هر وقت كه بخواهد كه همين خواستن ارادهء خدا نام دارد ، آن را از جريان باز مىدارد ، و خدا در هر سنّت و نظامى سوراخى قرار داده است كه راهنماى به او است ، و همين آب باران گوارا را پروردگارمان ، اگر بخواهد ، به صورتى درمىآورد كه شورتر از نمك باشد و ما نتوانيم آن را بياشاميم ، يا سببى از زندگى را به وسيلهاى براى مرگ و هلاك تبديل مىكند .
لَوْ نَشاءُ جَعَلْناهُ أُجاجاً
« كه اگر بخواهيم آن را بسيار شور مىسازيم . » پروردگار ما بر اين توانايى دارد كه در آن حالت كه آب در ابر است يا در
هامش
( 123 ) - نگرشى نو بر انديشهء اسلامى ترجمهء حميد رضا آژير ، از مؤلف ، ص 189 ، 188 .