است كه گويى مردمان را جمع مىكنند و به سوى ميقات مىرانند ، چنان كه او سبحانه و تعالى گفت :
مُهْطِعِينَ إِلَى الدَّاعِ يَقُولُ الْكافِرُونَ هذا يَوْمٌ عَسِرٌ
« شتابندگان به سوى خواننده ، كافران مىگويند كه اين روزى سخت است » ، « 90 » و همچون تعبير در آيهء الواقعة در اين گفتهء او عزّ و جلّ :
قُلِ اللَّهُ يُحْيِيكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يَجْمَعُكُمْ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ
« بگو : خدا شما را زنده مىكند ، سپس مىميراند ، و پس از آن براى روز قيامت گرد هم جمعتان مىكند » . « 91 » [ 51 - 55 ] و قرآن خطاب را متوجه اصحاب المشأمة مىسازد و به دو صفت مهم آنان اشاره مىكند :
ثُمَّ إِنَّكُمْ أَيُّهَا الضَّالُّونَ الْمُكَذِّبُونَ
« و سپس شما اى گمراهان و تكذيب كنندگان . » پس كار در آن روز با بعث به پايان نمىرسد ، بلكه كارى بزرگتر پس از آن مىآيد كه جزا دادن است كه انكار آن عامل اساسى و قطعى در همهء انحرافهاى بشر است ، و بعضى چنان مىپندارند كه تكذيب كردن آخرت آنان را از مسئوليت آن رهايى مىبخشد ، و گويى هر كس چيزى را تصديق كند ، تنها او متحمل مسئوليت مىشود ! هرگز چنين نيست ، تكذيب نه تنها تكذيب كننده را از عاقبت كارهايش خلاص نمىكند بلكه خود عنوان يك جريمه دارد و موجب عقابى شديد مىشود ، و گمراهى نيز همچون تكذيب جرايم را از بين نمىبرد و آنها را توجيه نمىكند ، چه كارى از خود انسان است به همان گونه كه هدايت از مسئوليت او است . مگر خدا اسباب هدايت ما را فراهم نياورده است ، پس هر كه گمراه شود به زيان خود گمراه شده است .
شايد مقدم داشتن تكذيب بر ضلالت در آخر سوره ( آيهء 92 ) ، بر خلاف قاعدهء در اين سوره ، ما را به آن هدايت كند كه گمراهى و تكذيب هر دو سبب و
هامش
( 90 ) - القمر / 8 .
( 91 ) - الجاثية / 26 .