حاضر شوند ، و جزاى عادلانه دريافت كنند : اگر خير بوده است خير ، و اگر شر بوده است شر . . و بر كسى كه گرفتار دنيا پرستى است ، پذيرفتن انديشهء محاكمه و مجازات نياكان بسيار دشوار است ، چه بعث و برانگيخته شدن پدران و نياكان از ذهن ساده دلان بيش از بعث كسانى كه اكنون زندگى مىكنند دور از ذهن و ناپذيرفتنى جلوهگر مىشود ، و امر ديگر آن كه سخن گفتن دربارهء مستقبل و آن جهان را كافى براى تأييد انديشه و نگرش ماديگرانهء غرق شدهء در واقعيت محسوس و ملموس نمىبود ، و پدران نخستين اكنون خاك و استخوانند ، و اين همساز با گمراهى و گمراه كنندگى ديگران موجود در آنان نسبت به آخرت به شمار مىرفت كه گوشهاى از غيب آينده است .
[ 49 - 50 ] و پروردگار ما به اين شبهه روّى موضوعى و كوبنده از طريق وحى با زبان پيامبرش چنين پاسخ مىدهد :
/ 421
قُلْ إِنَّ الْأَوَّلِينَ وَ الْآخِرِينَ
« بگو كه پيشينيان و پسينيان . » شايد آوردن فعل امر « قل » در اين آيه را آنان براى خود تحقيرى تصور مىكردند ، بدان جهت كه خدا مستقيما با آنان سخن نمىگفت ، و شايد مهمترين چيزى كه سايههاى « قل » به ما الهام مىكند آن باشد كه اين حقيقت مىبايستى به صراحت گفته شود ، و آن از مفردات دعوت به خدا و رسالتهاى او است ، همچون اين گفتهاش سبحانه و تعالى :
قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ
« بگو خدا يگانه است . » بعضى گفتهاند كه : كلمهء « قل » دالّ بر اين حقيقت از قضاياى عمومى مشترك ميان خاص و عام است كه رازى در تفسير خود به آن اشاره كرده است ، و پروردگار ما از آن روى اولين را بر آخرين مقدم داشت كه آنان بعث پيشينيان را بيشتر بعيد مىدانستند ، و تا كسى گمان نكند كه بعث پيشينيان كه خاك و پراكنده شدهاند و حتى آثارى از آنان بر جاى نمانده بر او ، سبحانه و تعالى ، دشوارتر است ، هرگز چنين نيست . . .
فَإِنَّما هِيَ زَجْرَةٌ واحِدَةٌ فَإِذا هُمْ يَنْظُرُونَ
« ، « 86 » همه با يك فرمان
هامش
( 86 ) - الصّافّات / 19 .