وَ ظِلٍّ مِنْ يَحْمُومٍ
« و سايهاى از دود سياه » .
صاحب المنجد گفته است كه يحموم به معنى سياه از هر چيز است و دود را به همين نام مىخوانند . « 71 » و على بن ابراهيم گفت : تاريكى همراه با گرماى شديد ، « 72 » و مقابل اين گونه است ظل ممدود در بهشت مؤمنان ، و شايد در اين گفتهء خداى تعالى به آن اشاره شده باشد :
لَهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ ظُلَلٌ مِنَ النَّارِ وَ مِنْ تَحْتِهِمْ ظُلَلٌ
« بر بالاى سر ايشان سايههايى از آتش و در زير ايشان سايههايى » ، « 73 » كه اگر اين درست باشد ، يحموم آتش سياهى است كه آنان را در تاريكى سخت سياه قرار مىدهد .
/ 416
لا بارِدٍ
« نه خنك است . » همچون سايههاى بهشت و سايه در دنيا .
وَ لا كَرِيمٍ
« و نه اكرامى . » پس آنان از يك سو بر اثر گرما از اين سايه عذاب مىبينند ، و از سوى ديگر اهانتها و تحقيرها و خوارشدنها را تحمل مىكنند و ، بر خلاف مؤمنان و سابقون كه كرامات و نعمتهاى خدا پيوسته به ايشان مىرسد ، بىآبرو و كرامت به زندگى ادامه مىدهند ، و مانند آنان سلام و سلام را نمىشنوند .
گفتهاند كه : كريم به معنى گوارا است ، و به قولى ديگر نيكو منظر ، و به گفتهء ديگر : هر چه در آن خيرى نباشد كريم نيست .
[ 45 - 48 ] و اين رنگهاى عذاب كه اصحاب مشأمة را در آخرت احاطه مىكند ، بدون شك تجليلهايى از آن چيزها است كه از دنيا براى خود پيش از آن به آخرت فرستادند ، و نمايندهء اعمال بد و كارهاى گمراه كنندهء آنان است ، پس عواملى كه آنان را از اين جفت شوم و نحس قرار مىدهد تا آن را بشناسيم و از آن دورى كنيم چيست ؟
هامش
( 71 ) - المنجد ، مادهء حم .
( 72 ) - تفسير القمى ، ج 2 ، ص 349 .
( 73 ) - الزمر / 16 .