فاسد نسبت به شمال ، و اين تأويل در روايات فراوان وارد شده است ، از جمله :
رسول اللَّه ( صلّى اللَّه عليه و آله و سلّم ) به امام على ( عليه السّلام ) گفت : « آنان پيروان تواند » « 58 » يعنى اصحاب اليمين ، و قول ابو عبد اللَّه ( عليه السّلام ) : « و كتاب امام است و هر كس كه انكار او كند از اصحاب شمال است كه خدا دربارهء آنان گفته است : ( آيهها ) » . « 59 » و از اين خبرها و امثال آنها على بن ابراهيم ( رض ) آيه را چنين تأويل كرده است : « يعنى كسى كه از اصحاب امير المؤمنين ( عليه السّلام ) است ، « 60 » و مثل شمال : جبّاران و مشركان و كافران و طاغوتان و كسانى كه خوارى و بدبختى آنها منظور نظر بوده است » . « 61 » در اين جا سياق قرآن را متفاوت با پيش از آن مشاهده مىكنيم ، چه در هنگام ذكر اصحاب يمين پس از سابقين به بيان صفات آنان نپرداخت ، در صورتى كه در اين جا صفات اصحاب شمال را ذكر كرده است و اين پرسش براى ما پيش مىآيد كه : چرا ؟ و ظاهرا پاسخ هنگامى آشكار مىشود كه اين مطلب را بدانيم كه انسان اساسا براى آن آفريده شده كه از بهشتيان بوده باشد . مگر خدا ما را براى رحمت كردن بر ما نيافريده است ؟ پس به آتش درآمدن انحراف از هدف خلقت است و بايد به جستجوى سبب آن برخيزيم ، و به همين سبب است كه قرآن عوامل درآمدن به آتش را بيان مىكند كه هر كس از آنها اجتناب ورزد ، خدا بر او تفضل مىكند و او را به بهشت روانه مىسازد ، و اسلوب قرآنى در بيان سببهاى رسيدن به آتش بديع و عالى است كه نخست گوشهاى از عذاب شديد را بيان مىكند و سپس اشارهاى به رنگهاى ديگر آن را نيز بر آن مىافزايد ، تا ما را از سرنوشت آن بيم دهد ، پس سرنوشت آنان چگونه است ؟ از اين قرار :
/ 414
فِي سَمُومٍ وَ حَمِيمٍ
« در آتشى سوزان و نافذ در روزنههاى پوست بدن و
هامش
( 58 ) - نور الثقلين ، ج 5 ، ص 229 به نقل از روضة الكافى .
( 59 ) - همان كتاب ، ص 221 .
( 60 ) - تفسير القمى ، ج 2 ، ص 350 .
( 61 ) - نور الثقلين ، ج 5 ، ص 214 .