[ 43 - 45 ] و آيات گذشته اشاره به آن داشت كه امكان همكارى جن و انس در معصيت و نافرمانى و تكذيب وجود دارد ، و اين امرى واقعى است ، بدان سبب كه ابليسهاى جنّ از تكذيب كنندگان خدا آن كسانند كه در سينههاى مردم وسوسه مىكنند ، و در انسانها عوامل معصيت و انحراف را بر مىانگيزند و به همين جهت خداوند متعال به ما فرمان پناه بردن به خودش را
مِنْ شَرِّ الْوَسْواسِ الْخَنَّاسِ * الَّذِي يُوَسْوِسُ فِي صُدُورِ النَّاسِ * مِنَ الْجِنَّةِ وَ النَّاسِ
« از شرّ وسوسه كنندهء نهان شوندهاى ( داده است ) كه در سينههاى مردم وسوسه مىكند ، خواه از جن و خواه از انس » ، « 87 » بلكه گاه همكارى ميان آنان در تكذيب به حدى مىرسد كه جنبهء مادّى پيدا مىكند ، و خداى تعالى در حكايت كردن از جنيان گفته است :
وَ أَنَّا ظَنَنَّا أَنْ لَنْ تَقُولَ الْإِنْسُ وَ الْجِنُّ عَلَى اللَّهِ كَذِباً * وَ أَنَّهُ كانَ رِجالٌ مِنَ الْإِنْسِ يَعُوذُونَ بِرِجالٍ مِنَ الْجِنِّ فَزادُوهُمْ رَهَقاً * وَ أَنَّهُمْ ظَنُّوا كَما ظَنَنْتُمْ أَنْ لَنْ يَبْعَثَ اللَّهُ أَحَداً
« و اين كه ما گمان مىكرديم كه انس و جن دروغ بر خدا نمىبندند * و اين كه مردانى از انس به مردانى از جن پناه مىبردند ، و بر گناه ايشان مىافزودند * و آنان همچون شما ، چنان مىپنداشتند ، كه خدا هيچ كس را برنخواهد انگيخت » . « 88 » و شعوذه و جادو كه بر تكذيب خدا و آيات او متكى است از اشكال همكارى بين دو گروه جن و انس است .
/ 339 ولى هر اندازه دو گروه حقايق واقعى همچون آتش را تكذيب كنند و بر اين كار به يكديگر مدد برسانند ، تبديل پيدا نخواهد كرد و از ميان نخواهد رفت ، چه آتش وجود دارد هر چند ما آن را دروغ بدانيم ، به همان گونه كه تكذيب بعضى از سوفسطائيان از واقعى بودن آفرينش آن را به خيال مبدل نمىسازد ، بلكه تكذيب آتش ، اثر آن را بر تكذيب كنندهاش نزديكتر و شديدتر مىسازد ، و در روز قيامت مجرمان را با گرفتن موهاى جلو سر و پاهايشان به جهنم مىافكنند و به ايشان مىگويند :
هامش
( 87 ) - النّاس / 4 و 5 .
( 88 ) - الجن / 5 تا 7 .