مانعى براى ورود انسان به علم فضا و اكتشاف گنجينههاى زمين و سرزمينهاى ناشناختهء آن به شمار مىرفت ، و نيز اين را كه انسان نمىتواند در اقطار آسمان نفوذ كند ، و در آن سوى دريا و صحرا چيزى جز درياهاى تاريك و نواحى ناشناختهء ترسناك وجود ندارد كه بشر را راهى براى رفتن به آنجا نيست ، و اين كار تنها از جنيان برمىآيد ، پس اين آيه نازل شد تا انسان اعتماد به نفس را باز يابد ، و به او تأكيد كند كه انس و جن قدرت برابر با يكديگر دارند ، و با آن كه جن از مخلوطى از آتش آفريده شده كه به طبع خود - بنا بر نظر بشر - ضعيف است و قابل نفوذ در صورتى كه انسان از گل خشك كه به طبع خود - بر حسب نظر بشر - غير قابل نفوذ است .
3 - و شايد در آيه يك معنى تمدنى موجود باشد كه هدف از آن برانگيختن ما و جنيان به مسابقه گذاشتن در راه تحقق بخشيدن به آن خواستهء تمدنى بوده باشد كه آيه با نفوذ در اقطار آسمانها و زمين اشاره كرده است ، و سپس آيه مىگويد :
إِنِ اسْتَطَعْتُمْ
و نمىگويد : لو استطعتم كه براى ناممكن بودن به كار مىرود ، در صورتى كه « إن » براى شرط است ، و پروردگار ما از اين شرط با استطاعت ياد مىكند ، يعنى اين كه قدرت كامل و به تمام معنى براى اين كار داشته باشيد ، و اين شبيه گفتهء ديگر خدا است كه گفت :
وَ لِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا
« و خدا را است بر مردم حج خانه براى هر كس كه توانايى آن را داشته باشد » ، « 71 » ولى استطاعت نفوذ در اطراف و اكناف آسمان و زمين جز با مطالعه و تحقيق در موانع موجود در اين راه و از آنها گذشتن فراهم نمىآيد كه مهمترين آنها دو تا است :
اول : خطرهاى احتمالى همچون اجرام آسمانى سوزان كه در آن خصوص در ضمن تفسير آيهء 35 سخن خواهيم گفت .
دوم : مقابله و چالش با طبقات آسمان و زمين ، و اين چالش اساسى و
هامش
( 71 ) - آل عمران / 97 .