به حد كمال رسانيد كه مايهء به هم پيوستن معلومات و انتقال خيرات از انسانى به انسان ديگر است ، و از نسلى به نسل ديگر ، و اگر اين مايهء تمايز انسان وجود نمىداشت ، تمدنى وجود پيدا نمىشد ، و انسان و ديگر جانداران برابر و مساوى با يكديگر مىماندند ، زندگى گربهء يك ميليون سال پيش از اين با زندگى گربهء زمان ما با يكديگر تفاوتى ندارد ، بدان سبب كه هر يك از افراد اين جنس از جانداران در حدود غريزهها يا آزمايشهاى ذاتى آن زندگى مىكند ، در صورتى كه تمدن بشرى از پيوسته شدن آزمايشها و دانشها به يكديگر و تراكم پيدا كردن آنها پديد آمده است ، و اين همه وابستهء به زبان است ، و اگر فضل و رحمت و لطف خدا بهرهء او نمىشد هرگز به اين مقام استثنايى در ميان جانوران نمىرسيد .
عَلَّمَهُ الْبَيانَ
« به او بيان و سخن گفتن آموخت . » اين نعمت مظهر ديگرى از نام الرحمن است ، و نشانه و آيتى راهنماى به او ، و آنچه بر انسان واجب است اين كه به اين نعمتها اعتراف كند ، و سپاس آن را بگزارد ، ولى او را مىبينى / 285 كه با اين نعمتها به خطيئهء و ارتكاب گناه مىپردازد ، و چون چنين باشد ، بيان را براى پرداختن به باطل مسخّر خود كرده است .
[ 5 - 6 ] و از سخن گفتن دربارهء آثار رحمت خدا در هستى و ماهيّت انسان ، آيات ما را به آفاق جهان انتقال مىدهند تا مگر در آنجا تجلّيات نام الرحمن را مشاهده كنيم ، و قرآن بدين گونه سخن از انسان و جهان را به يكديگر متصل مىسازد تا ما را از گرفتارى ذات به آفاق گسترده بيرون برد ، و براى ما تأكيد كند كه همهء كاينات نسبت به خداوند متعال خاضع و فرمانبر است ، و هر چيز در جهان نقش و وظيفهاى را كه بر اثر آفريده شدن بر عهده دارد ، با ملتزم بودن به آيين و نظامى كه خداوند متعال براى او ترسيم كرده است ، به انجام مىرساند . چون به خورشيد بنگريد ، آن را چنان مىيابيد كه با دقتى از درجهء بسيار بالا حركت مىكند ، و حركت آن هماهنگى كاملى با حركت ماه دارد ،
لَا الشَّمْسُ يَنْبَغِي لَها أَنْ تُدْرِكَ الْقَمَرَ وَ لَا اللَّيْلُ سابِقُ النَّهارِ وَ كُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ
« نه براى خورشيد شايسته است كه به ماه برسد ، و نه شب بر روز پيشى مىتواند گرفت و هر يك در فلك و مدارى