چيز براى آفريدگانش شناخته شود و در هيچ چيز نسبت به او نادان نمانند و چنان كه شايسته است به پرستش و عبادت او بپردازند ، و به هيچ چيز ننگرند مگر آن كه پيش از ديدن و در ضمن ديدن و پس از ديدن او را با آن چيز ببينند . و خداوند سبحانه و تعالى گنجى نهفته بود و ارادهء آن كرد كه شناخته شود ، پس آفريدگان را آفريد تا او را بشناسند ، « 1 » و اين نه براى آن بود كه به آنان نياز داشت ، بلكه آنان را به اين نياز بود ، و براى آن نبود كه از اين كار سودى به دست آورد ، بلكه براى آن بود كه آنان به سودى برسند .
بدين گونه آشكارترين جنبه در آفرينش ظهور رحمت خدا است ، و اين كه طبيعت نخستين آفرينش انسان ، پيش از اين كه از آفريدگان چركين شود ، طبيعتى مثبت و ستوده بود ، و اين كه فطرت او جنبهء بيگانگى و دشمنى ندارد . چون در نفس خويش بينديشد ، آن را غرق در دريايى از نعمتها و بخششها مىبيند ، آفرينش او رحمت است ، و تعليم يافتن و سخن گفتن او نيز نعمتى است ، پس با انديشهء خود در جهان پيرامون خويش به گردش مىپردازد و / 282 خورشيد و ماه و ستارگان و درختان و آسمان و ميزان را مشاهده مىكند ، و زمين و آنچه در آن است نيز نعمت است و اين همه آفريده شده است و به انجام دادن نقشى مىپردازد كه در ضمن يك نظام استوار به مصلحت انسان و ديگر آفريدگان طرح ريزى شده است . . . به همين سبب رفتار او را در برابر آفريدگان رفتارى ملايم و برخاستهء از دوست داشتن آنها مشاهده مىكنيم ، و از آن ابا دارد كه دانه جوى را از مور ضعيفى بربايد ، و لذا چون بر زمين راه مىرود ، با مدارا و آرامش بر آن گام مىنهد .
شرح آيات :
[ 1 ]
الرَّحْمنُ
« خداى بخشنده و مهربان است . »
هامش
( 1 ) - محتواى حديث قدسى .