است . » يعنى در نامهها و كتابها :
وَ كُلَّ إِنسانٍ أَلْزَمْناهُ طائِرَهُ فِي عُنُقِهِ وَ نُخْرِجُ لَهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ كِتاباً يَلْقاهُ مَنْشُوراً * اقْرَأْ كِتابَكَ كَفى بِنَفْسِكَ الْيَوْمَ عَلَيْكَ حَسِيباً
« و نامهء هر كس را بر گردن او افكنديم ، و براى او در روز قيامت به صورتى درمىآوريم كه آن را همچون كتاب و نامهاى سرگشوده مشاهده كند * ( و به او گفته مىشود : ) بخوان كتابت را كه تو خود امروز براى رسيدگى به حساب خويش بسندهاى » . « 71 » بعضى اين آيه را بنا بر مذهب جبرى خويش تفسير كرده و چنان پنداشتهاند كه همهء افعال انسان پيشاپيش در كتابى ثبت شده است ، و چنين تفسيرى با سياق تناسب ندارد ، به همان گونه كه با توجه به آنچه از آزادى انسان مىدانيم ، در حدود قضا و قدر او نيست .
و قرآن تأكيد مىكند كه هيچ گناه يا صواب كوچك و بزرگى نيست كه در آن ثبت نشده باشد .
وَ كُلُّ صَغِيرٍ وَ كَبِيرٍ مُسْتَطَرٌ
« و هر كوچك و بزرگى آن نوشته و مسطور است . » و آن را در سطرهاى آن كتاب مىيابند .
اين دو آيه ما را به مفهوم و انديشهء مسئوليت رهبرى مىكند ، و اين كه انسان خود كسى است كه آيندهء خويش را شخصا از طريق افعال كوچك و بزرگ خود ترسيم مىكند ، و از آن جهت كه اعمال گم نمىشود و به سود يا زيان او در نزد خدا به ثبت مىرسد ، و آيندهء اخروى و ابدى او وابستهء به زندگى او در دنيا است ، پس لازم است كه امانت را با راستى و نيرومندى حفظ كند .
/ 269 [ 54 - 55 ] خدا سوره را كه در آن بيم دادنهاى ترسناك با ترغيب پيوستگى پيدا كرده است تا تخويف و ترساندن به نوميدى و يأس نيانجامد ، بلكه انسان با حفظ توازن در ميان خوف از عذاب و اميد به رضاى خدا و قبول توبه و
هامش
( 71 ) - الإسراء / 13 و 14 .