است .
آرى ، در مثل چنين زمانى محدود فرمان خدا اجرا مىشود ، در آن صورت كه ارادهء هلاك كردن شما كافران مكذّب را كرده باشد ، و هيچ چيز مانع او نمىشود ، و تاريخ بر اين حقيقت گواه است ، و قرآن در آيههاى سابق خود از قوم نوح و عاد و ثمود و لوط مثالهايى براى آن آورده است ، و باز هم آن را براى كافران در معرض تأكيد قرار مىدهد و مىگويد :
وَ لَقَدْ أَهْلَكْنا أَشْياعَكُمْ
« و ما پيروان شما را هلاك كرديم . » يعنى همانندان و نظاير شما ، و شايد مقصود قرآن كسانى از معاصران ايشان بوده است كه هلاك شدهاند و تنها گذشتگان را در نظر نداشته است ، و پروردگار ما بر آن توانايى دارد كه با آنان چنين كند ، ولى به رحمت و لطف خود پيش از عذاب بيم دهد و جزا را به ياد ايشان مىآورد ، و آنان را به ايمان آوردن مىخواند ، چه او آفريدگان را آفريده است تا بر آنان رحمت كند و سبب سود بردن و نعمت ايشان باشد نه سبب بدبختى و نقمت ، و به همين سبب به آنان بانگ مىزند كه :
فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ
« آيا كسى هست كه آيات را به ياد آورد ؟ » پروردگار ما اين برگردان را پس از گفتهاش :
وَ لَقَدْ يَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّكْرِ
در اين سوره چند بار تكرار كرده است ، پس به همان گونه كه بر انسان واجب است كه از تاريخ پند بگيرد ، و از امثال و داستانهاى آن عبرت ، به همان گونه هم در آن هنگام كه همانندان خود را مىبيند كه هلاك شدند ، ديگر شخص او آرزوى نجات در نفس خود نمىپرورد . / 268 آيا اگر كسى براى معاينه نزد پزشكى برود و او در وى مرضى را تشخيص دهد كه سبب مرگ ديگران شده ، نفس او به اين كه زنده خواهد ماند ايمنى پيدا مىكند ؟
[ 52 - 53 ] در آن هنگام كه آنان هلاك شدند ، حساب و جزاى ايشان پايان پيدا نكرد ، بلكه اعمال ايشان در جايى به ثبت رسيده تا جزاى كامل آن را در آخرت دريافت كنند .
وَ كُلُّ شَيْءٍ فَعَلُوهُ فِي الزُّبُرِ
« و آنچه كردند در دفترهايى نوشته شده