عذاب سخت كه در دنيا به آنان رسيده و نتيجهء تكذيب ايشان بوده ، جز بويى و اثرى از عذاب بسيار شديدتر و تلختر نيست كه در آخرت انتظار ايشان را مىكشد ، در آن هنگام كه به صدا درآمدن زنگها آغاز بعث و حساب را به گوش همگان مىرساند .
پس از آن كه ذكر حكيم لوحهاى از مناظر آخرت و عذاب را در برابر قلبها و چشمهاى ما قرار داد ، حقيقت مهمى را براى ما مورد تأكيد قرار مىدهد ، و آن اين كه دنيا با همهء مفردات آن از ذره و اتوم گرفته تا كهكشان و كوچكتر و بزرگتر از آنها ، بر اساس سنتها و مقياسها و قوانينى حكيمانه ساخته شده است :
إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْناهُ بِقَدَرٍ
، آيهء 49 ، و بنا بر اين بر انسان واجب است كه / 256 نفس و زندگى و روابط خويش را با هر چيز در آن بنا بر همين اساس هماهنگ سازد ، ولى اگر چشم به راه آن باشد يا در آن بكوشد كه زندگى را در پيرامون خويش با سنّتها و مقدرات و آفرينش آنها موافق با هواى خويش سازد ، هيچ راهى براى رسيدن به اين خواستهء خود پيدا نمىكند ، بدان جهت كه زندگى ثابت و نيرومندتر از او است ، بلكه تا ابد زيانكار باقى خواهد ماند .
پس انسان نبايد چنان تصور كند كه در خلأ حركت مىكند ، هرگز چنين نيست . . . ميليونها نظام و سازمان خطاها و گفتهها و كردههاى او را مىشمارد ، و حتى نيتهاى او را برايش به دقت ثبت مىكنند ، و به همين سبب خداى عزّ و جلّ در بيان حال تبهكارانى كه در روز قيامت نامههاى عمل خود را مىبينند ، مىگويد :
فَتَرَى الْمُجْرِمِينَ مُشْفِقِينَ مِمَّا فِيهِ وَ يَقُولُونَ يا وَيْلَتَنا ما لِهذَا الْكِتابِ لا يُغادِرُ صَغِيرَةً وَ لا كَبِيرَةً إِلَّا أَحْصاها وَ وَجَدُوا ما عَمِلُوا حاضِراً وَ لا يَظْلِمُ رَبُّكَ أَحَداً
پس مجرمان را مىبينى كه از آنچه در آن آمده است هراسان شدهاند و مىگويند : واى بر ما ! كه اين كتاب هيچ كوچك و بزرگى را رها نكرده مگر اين كه آن را به حساب آورده و برشمرده است ، و هر چه را كه كرده بودند در برابر خويش حاضر مىبينند ، و پروردگارت به هيچ كس ستم روا نمىدارد » ، « 53 » و پس از رسيدگى به حساب جزاى
هامش
( 53 ) - الكهف / 49 .