انسان در برابر پاداش و جزاى نيكو مىخندد ، و از جزاى بد به گريه مىافتد ، خواه در دنيا باشد و خواه در آخرت . و خدا آنها را براى انسان مقدر مىكند ، و از خوشبختى نفسى و مادّى چندان نصيب او مىكند كه به خنده مىافتد ( به پاداش عمل نيكى كه انجام داده است ) . يا ( به سبب بدى عملش ) گرفتار انتقام مىشود و نعمتها از دسترس او بيرون مىرود و قلبش را همّ و غم مىفشارد و به گريه مىافتد . و قرآن نگفت افرح ( شادش كرد ) و احزن ( اندوهگينش كرد ) ، بدان جهت كه خنده و گريه حدّ اعلاى فرح و حزن است و از آشكارترين مصداقهاى آنها . و چون ميان آنها مسافت زيادى وجود دارد ، ناگزير بايد بيان شود تا ژرفاى فاصلهء ميان خير و شر ، و ميان جزاى نيك و عقاب شناخته شود ، و باشد كه ما از اين راه بعضى از ابعاد مسئوليت خويش را در برابر كارهامان خوب بفهميم .
وَ أَنَّهُ هُوَ أَماتَ وَ أَحْيا
« و اين كه او مىميراند و زنده مىكند . » شايد معنى حيات در اين جا استمرار و حفظ كردن آن بوده باشد ، همچون در اين گفتهء خداى تعالى :
وَ مَنْ أَحْياها فَكَأَنَّما أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعاً
« و هر كه آن را زنده برجاى گذارد ، چنين است كه گويى همهء مردمان را زنده نگاه داشته است » ، « 83 » و امر مرگ و زندگى به دست خداى متعال است ، هر سببهاى ظاهرى كه مىخواهد داشته باشد ، زيرا كه خدا امور را با اسبابها به جريان مىاندازد ، چنان كه زندگى يكى به دست پزشك محفوظ مىماند ، يا مرگ او به دست جلّادى مقدّر مىشود .
وَ أَنَّهُ خَلَقَ الزَّوْجَيْنِ الذَّكَرَ وَ الْأُنْثى * مِنْ نُطْفَةٍ إِذا تُمْنى
« و اين كه او جفت زن و مرد را از آبى كه ريخته مىشود ( نطفه ) آفريد . » پروردگار ما دربارهء اين حقيقت كه همه چيز به او منتهى مىشود تأكيد مىكند ، و سپس مثالهايى براى آن مىزنند كه هر چه بهتر آن را در وجود ما استقرار بخشد ، چه انسان گاه به كشف قوانينى موفق مىشود كه زندگى بر وفق آنها جريان
هامش
( 83 ) - المائدة / 32 .