[ 42 - 48 ] در زندگى تسلسلى در سنّتهاى و مسبّبها وجود دارد ، و از جملهء آنها سنت جزا است ، ولى در خلأ جريان پيدا نمىكند يا ، به گفتهء فلاسفه ، به صورت دور صورت نمىگيرد ، بلكه داراى آغاز و انجام است ، و كسى بر آن اشراف دارد كه خدا است ، پس جهان خالى از عقلانيت نيست ، و نه چنان است كه قوانين مجرد باشد ، بلكه تدبير محكم و حكيمانهء الاهى بر آن مستولى است ، چنان كه خداوند متعال گفته است :
إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهارَ يَطْلُبُهُ حَثِيثاً وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ وَ النُّجُومَ مُسَخَّراتٍ بِأَمْرِهِ أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَ الْأَمْرُ تَبارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِينَ
« پروردگار شما اللَّه است كه آسمانها و زمين را در شش روز آفريد ، و سپس به عرش پرداختن ، فرو مىپوشاند شب روز را كه به شتاب در پى آن است ، و خورشيد و ماه و ستارگان مسخّر فرمان اويند ، و آفريدن و فرمان دادن مخصوص او است ، و بزرگ است پروردگار جهانيان » . « 82 » و چون امر به دست خدا است و به او منتهى مىشود ، پس نفس بايد به جزا مطمئن باشد و نيز به نتايج سعى و تلاش خويش ، و در قرآن ، در جاها و با صيغههاى مختلف ، به اين بصيرت اشاره شده است .
وَ أَنَّ إِلى رَبِّكَ الْمُنْتَهى
« و اين كه پايان كار به پروردگارت مىانجامد . » آرى ، آنچه از زندگى آشكار مىشود ، اين است كه نظمى دقيق دارد ، و سنتهايى بر آن حكومت مىكند . ولى جنبهء پوشيده و پنهان و خلاصهء آن اين است كه خدا بر آن سلطه و هيمنه دارد . و مؤمنان به اين حقيقت يقين و اطمينان دارند ، در صورتى كه ديگران چيزى جز صورتى از زندگى را نمىبينند .
قرآن در اين جا به تأكيد اين هيمنه مىپردازد و از لطايف امور براى آن مثل مىزند .
/ 191
وَ أَنَّهُ هُوَ أَضْحَكَ وَ أَبْكى
« و اين كه او مىخنداند و مىگرياند . »
هامش
( 82 ) - الأعراف / 54 .