[ 33 - 34 ] پرستش بتان ( شرك به خدا ) و خود پاكيزه شمارى ( تزكيهء نفس ) توجيهاتى است كه انسان به آنها متشبّث مىشود ، و توجيه ديگرى در تلاش براى تكيه كردن به بدلها تجسم پيدا مىكند ، و مثلا صاحبان مال چنان مىپندارند كه چون مال خود را در راه خدا بدهند ، آنان را از تطبيق ارزشها و ملتزم بودن به مسئوليت آزاد مىكند ، يا مسئوليت ارتكاب كبائر و فواحش را از ايشان دور مىسازد .
هرگز چنين نيست .
أَ فَرَأَيْتَ الَّذِي تَوَلَّى
« آيا آن كس را ديدى كه روى برتافت . » از ذكر خدا و به كار بستن حق و تحمل امانت ، و سپس پارهاى از مال خود را بخشيد تا به خيال خود از مسئوليت فرار كند ؟
وَ أَعْطى قَلِيلًا وَ أَكْدى
« و اندكى مال بخشيد و سپس خوددارى كرد . » صاحب مجمع البيان گفته است كه آيات هفتگانه دربارهء عثمان ابن عفان نازل شده است كه صدقه و انفاق مىداد ، پس برادر رضاعى وى ، عبد اللَّه بن سعد بن ابى سرج به او گفت : اين چه كار است كه تو مىكنى ؟ نزديك است كه ديگر هيچ چيز براى تو برجاى نماند ، پس عثمان گفت كه : مرا گناهان فراوان است ، و من با آنچه مىكنم خواستار رضاى خدا و عفو او مىشوم ، پس عبد اللَّه به او گفت كه : شترت را با بارش به من ببخش و من متحمل همهء گناهان تو مىشوم ، پس آن را به او بخشيد و بر آن گواه گرفت و از انفاق خوددارى كرد . پس اين آيه نازل شد
أَ فَرَأَيْتَ الَّذِي تَوَلَّى
يعنى در روز احد كانون جنگ را رها كرد و اندكى بخشيد و سپس انفاق كرد تا اين آيه رسيد
وَ أَنَّ سَعْيَهُ سَوْفَ يُرى
كه عثمان به آنچه نخست بر آن بود بازگشت ، به روايت ابن عباس و سدى و كلبى و گروهى / 186 از مفسران ، « 77 » و به قولى در شأن وليد بن مغيرة نازل شده است . « 78 »
هامش
( 77 ) - فخر رازى ، ص 11 ، در ضمن تفسير آيه .
( 78 ) - مجمع البيان ، در ضمن تفسير آيه .