إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَ ما تَهْوَى الْأَنْفُسُ وَ لَقَدْ جاءَهُمْ مِنْ رَبِّهِمُ الْهُدى
« پيروى نمىكنند مگر از گمان و هوس خودشان ، در صورتى كه راهنمايى پروردگارشان به ايشان رسيده است . » با تدبّر در اين آيه و آنچه پيش از آن آمده ، بر ما آشكار مىشود كه حركت انسان به جانب انحراف از هواهاى نفسانى آغاز مىشود ، كه به آرزوها تحوّل پيدا مىكند ، و به تمنى و آرزوى رسيدن به گمان ( خيال ) ، و سپس آرزوها به عقيده و انديشه تبديل مىشود ، و آن گاه بشر آن را در چارچوبى از نمادها و نامهايى كه به گمان خودش مىرسد قرار مىدهد ، و به همين سبب بتان / 164 رمزهايى براى فرشتگان يا نيروهاى طبيعى نيست ، بلكه تجلّياتى از هواهاى نفسانى و مصالح مادّى است ، پس در آن هنگام كه آدمى ثروت را دوست مىدارد بىنيازى را دوست دارد ، و براى اين دوستى نماد و مذهبى تخيل مىكند ، پس در آن هنگام كه آن را مىپرستد ، نه بت را و نه بىنيازى و ثروت را ، بلكه هواها و شهوتهاى خود را مىپرستد ، و به همين گونه است كسى كه عاشق جمال و زيبايى يا جنس است ؛ و اگر به تحقيقى تحليلى دربارهء بتهايى كه در دوران جاهليت در جزيرة العرب پرستش مىشد بپردازيم ، يا دربارهء بتهاى آويختهء در كعبه يا قرار گرفته در جاهاى ديگر ، به نتيجهاى يگانه مىرسيم ، و آن اين كه همهء آنها نمادى از نيروهاى اجتماعى و اقتصادى و سياسى يا فرهنگها و آداب و اساطير پيوستگان و اصحاب آنها به شمار مىروند ، و پرستش آنها چيزى جز پرستش اوهام و اهواء ريشه گرفتهء در نفوس ايشان نبوده است .
اين گمراهى نتيجهاى از موجود نبودن هدايت يا دشوارى آن نبوده است ، چه هدى و راهنمايى از پروردگارشان مىرسيد ، و بر زبان برترين و فصيحترين ايشان كه پيامبران بودند ، ولى آنان عقل را رها كرده و به جهل رو آورده بودند ، و علم را به گمان ، و هدى را به هوى مبدل ساخته بودند .
[ 24 ] و اگر به پرسش دربارهء سبب اين گزينش گمراه كننده بپردازيم ، آن را گريختن از قبول سنگين مسئوليت با بهانههاى مختلفى مىيابيم كه سوره براى