و . . . همگى مولود اين مراحل سهگانهاند و ممارست و تكرار يك كار موجب پيدايش آنها مىشود .
از نظر فلسفهء الهى ، كليهء ملكات فاضله و غيره ، نتيجهء افعال و كارهاى شبانه روزى انسان است . چه بسا انجام دادن كارى به طور مكرر درما ، عادت به ارتكاب آن را پديد مىآورد و از همين روست كه هرفردى روحيات و سجاياى اخلاقى خود را مىسازد .
مرحوم حكيم سبزوارى در « منظومهء » خود ، به اين حقيقت اشاره كرده و مىفرمايد :
« إذ خمرت طينتنا بالملكة * وتلك فيناحصلت بالحركة ؛ « 1 »
سرشت ما ، با يك سلسله ملكات خوب و بد عجين و خمير شده و همهء آنها معلول حركات و افعال جزيى هستند » .
اگر انسانى ملكهء سخنورى ، يا اعتياد به كارهاى زشت و زيبا پيدامىكند ، بر اثر تكرار اين كارهاست ؛ مثلاً آن قدر دروغ مىگويد كه دروغ گفتن براى او طبيعت ثانوى مىشود و ديگر نمىتواند راست بگويد حتى آن جايى هم كه دروغ به حال او نفعى نداشته باشد ، باز دروغ مىگويد .
فردى را مىبينيم عمرى غرق گناه و جنايت است و يك بارهم از كردار خود بيمناك و نادم نيست ، اين همان شخصى است كه بر اثر تكرار معاصى ، در روح او ، جرم و گناه آشيانه كرده و تمام اطراف و اعماق روح او را رذايل اخلاقى فراگرفته است و روزنهاى براى نفوذ نور هدايت
هامش
( 1 ) . بخش « الهيات » ( بحث قدرت ) ، ص 275 .