رَدَدْناهُ أَسْفَلَ سافِلِينَ
، « 40 » ولى چون بر خط فطرت ثابت بماند و به ريسمان خدا كه در رسالت او و در اولياى وى تحقق پيدا كرده است متمسك شود ، و به افزايش اعمال صالح خود بپردازد ، در راه صعود به طرف بالا گام بر مىدارد ، درجه به درجه به خداوند متعال نزديكتر مىشود :
كَلَّا إِنَّ كِتابَ الْأَبْرارِ لَفِي عِلِّيِّينَ * وَ ما أَدْراكَ ما عِلِّيُّونَ * كِتابٌ مَرْقُومٌ * يَشْهَدُهُ الْمُقَرَّبُونَ
. « 41 » [ 27 ] و در آن هنگام كه مشرك به جهنم افكنده مىشود ، مدتى از زمان را بر حسب مقدار انحراف و سيئاتش رو به پايين پيش مىرود تا به مكان آماده شدهء براى خودش در عذاب شديد الاهى سقوط كند ، و در آن جا نيز همچون در كنار ترازوى حساب همكاران خود را ملاقات مىكند و ميان ايشان مبارزهء شديد درگير مىشود و هر يك از آنان ديگرى را شايستهء ملامت مىداند و تقصير را به گردن او مىاندازد و بدين گونه مىخواهد از مسئوليت فرار كند ، پس آن كه / 482 به خدا شرك ورزيده و به آتش افكنده شده ، در صدد آن بر مىآيد كه با افكندن مسئوليت بر عهدهء قرين خود خويشتن را از عذاب خلاص كند .
قالَ قَرِينُهُ رَبَّنا ما أَطْغَيْتُهُ
پروردگارا ، من او را به سركشى برنينگيختم .
و او در ادّعايش كه من سبب گردنكشى او بودهام راستگو نيست ، و سپس چنين استدلال مىكند :
وَ لكِنْ كانَ فِي ضَلالٍ بَعِيدٍ
بلكه خود در گمراهى دور بوده است .
ممكن است كه ديگران نقشى در انحراف مسير آدمى داشته باشند ، ولى از اين تجاوز نمىكند كه كمكى براى او باشد ، و نقش بزرگتر و سبب حقيقى وابستهء به اختيار خود او و برگزيدن باطل به جاى حق از طرف شخص او است ، پس چون خود او گمراهى را اختيار كرده ، تلاشهاى ديگران و اوضاع و احوال سازگار با
هامش
( 40 ) - التّين / 4 و 5 .
( 41 ) - المطفّفين / 18 تا 21 .