روش درست آن است كه ايمان به خدا و شناخت او را نقطهء عزيمت براى دست يافتن به ديگر معرفتها قرار دهد ، نه اين كه شناختها و حقايق را دليلى براى وجود خدا بداند ، براى آن كه خدا از هر چيز ديگر آشكارتر است . امام حسين ( ع ) گفته است : « خدايا ! چه اندازه به من نزديكى و من از تو دورم ، و چه اندازه به من مهربانى ، پس چه چيز است كه ميان من و تو حجاب مىشود ؟ ! خدايا ! از روى اختلاف پيدا كردن آثار و جا به جا شدن حالات ، دانستهام كه مراد تو آن است كه خود را در همه چيز به من بشناسانى ، تا در هيچ چيز نسبت به تو نادان نباشم . . . - تا آن جا كه مىگويد - الهى ! آمد و شد من در آثار موجب دورى ديدار مىشود ، پس مرا به خدمتى بر گمار كه مرا به تو برساند ، چگونه مىشود با چيزى كه به تو براى وجود خود نيازمند است به تو استدلال كرد ؟ آيا چيزى جز تو آشكارى و ظهورى دارد كه تو نداشته باشى و بنا بر اين بتواند آشكار كنندهء تو شود ؟ ! چه وقت غايب شدى تا به دليلى بر وجودت نيازمند باشى ؟ ! و كدام وقت دور شدى تا آثار وسيلهء رسيدن به تو بوده باشد ؟ ! » و سپس امام پروردگار خويش را به گونهاى مخاطب قرار مىدهد كه حكايت از اين عذر خواهى دارد كه آفريدگان را دليلى بر وجود خدا قرار داده است ، و مىگويد كه اگر خود او عزّ و جلّ فرمان به نظر كردن بر آنها نداده بود ، هرگز به اين كار نمىپرداخت ، و با وجود اين از او مىخواهد كه وى را به درجهاى برتر و بالاتر از معرفت برساند ، پس مىگويد : « الهى ! فرمان دادى كه به آثار رجوع كنم ، پس با لباس انوار مرا به خود بازگردان ، تا با آن و هدايت بينندگى از آن به سوى تو بازگردم ، / 464 و باطنم از نگريستن به آنها مصون ماند ، و همتم از اعتماد بر آنها جدا شود » ، « 3 » و به اين گونه از معرفت نمىرسد مگر آن كه خدا را چنان عبادت كند كه بايد ، و هر وقت كه خطايى از او سر زند ، با توبه و انابه به سوى او باز گردد .
[ 9 - 11 ] سپس بر انسان لازم است كه به قطرههاى آب فرو ريختهء از آسمان بنگرد كه خدا به وسيلهء آنها زمين را زنده مىكند ، كه اين خود مثالى نزديك
هامش
( 3 ) - مفاتيح الجنان ، دعاى عرفه ، ص 272 ( چاپ دار احياء التراث العربي ) .