از برادرانتان خصلتى ديديد كه آن را ناپسند مىدانيد ، براى آن هفتاد گونه تأويل پيدا كنيد ، و چون از حقيقت آن اطمينان حاصل نكرديد ، خود را در معرض ملامت قرار دهيد كه چرا نتوانستهايد براى خصلتى كه هفتاد تأويل مىتواند آن را بپوشاند ، نتوانستهايد او را معذور داريد و خود را از او بيشتر شايستهء ملامت بدانيد » . « 77 » آرى ، اين براى زمانى است كه صلاح در آن اكثريت دارد ، يا براى تجمع صالحى كه روابط افراد در آن مبتنى بر برادرى ايمانى است . ولى اگر زمان فاسد شد يا بخواهيم دربارهء تجمع فاسد يا جامعه از هم گسيختهاى داورى كنيم ، ديگر حسن ظن داشتن روا نيست ، بدان سبب كه گونهاى از نادانى محسوب مىشود در صورتى كه مؤمن زيرك و هوشيار است .
به همين گونه امام صادق عليه السلام گفت : « چون زمان چنان باشد كه در آن عدل بر جور غلبه دارد ، گمان بد به كسى بردن در زمانى كه اين بدى از او ديده نشده ، حرام است ، و اگر زمان چنان باشد كه جور در آن بر عدل غلبه دارد ، كسى را نرسد كه گمان نيك در حق كسى داشته باشد تا وقتى كه از عمل او چنين آشكار شود » . « 78 » خلاصهء كلام آن كه : اجتناب از گمان بد داشتن روش علمى محكمى است ، بدان سبب كه وسوسههاى / 419 شيطان معمولا با بصيرتهاى عقل و دستاوردهاى تجربه در يكديگر تداخل پيدا مىكند ، و ناگزير بايد با دورى جستن از بد گمانى و اعتنا نكردن به آن ، اينها را از يكديگر جدا كنيم . و اگر بنا باشد كه به وسوسههاى نفسانى توجه كنيم ، مقياس سالم براى انديشيدن را از دست مىدهيم ، چنان كه نيز گاه ما را به فتنههاى كور مىكشاند ، چنان كه در دعايى آمده است : « شكها و گمانها انگيزندههاى فتنه و مايهء كدورت صفا و پاكى بخششها و نعمتها است » . « 79 » از همين روست كه اسلام روان نشدن به دنبال گمانها را واجب شمرده ، و
هامش
( 77 ) - همان منبع ، ص 196 .
( 78 ) - همان كتاب ، ص 197 .
( 79 ) - از مناجات سجاد ( ع ) ، مناجات المطيعين از - مفاتيح الجنان - ، ص 122 .