اين گمان باطل است و بعضى از آنها گناه و چگونه چنين است ؟
قلب انسان در معرض امواج مختلفى از تصورات و انديشههايى است كه به آن راه مىيابد ، و فقط بعضى از آنها حق است كه از منابع شناختهاى خارجى سرچشمه مىگيرد ، در صورتى كه بازماندهء آن قياسهاى باطل و آرزوها و وسوسهها و ساختههاى عقل باطن و ترشحات باطل كاريها و . . . و . . . است ، و چون روزى به نفس خود مراجعه كنى و در صدد آن باشى كه همهء اين تصورات را به صورتى درست بشمارى و از آنها ارزشيابى كنى ، به اين نتيجه مىرسى كه بيشتر آنها مبتنى بر دليلهاى قانع كننده نيست ، ولى آدمى چگونه مىتواند همهء آنچه را كه روزانه به ذهنش پياپى خطور مىكند در نظر بگيرد و آنها را ارزيابى كند ؟ پس چه بايد بكنيم ؟
بر ما لازم است كه به همهء آنچه ذهنمان مىبافد توجه نكنيم ، بلكه تنها به حواس و منابع مطمئن شناخت توجه داشته باشيم .
به همين سبب بر ما واجب است كه از بسيارى گمانها دورى كنيم ، و اما آن اندكى كه در پى يافتن آن تلاش مىكنيم ، آن است / 417 كه از حواس ما به دست مىآيد ، و عقل آنها را تصديق مىكند ، و در برابر نقد دقيق ايستادگى نشان مىدهد .
اما گمان گناه آن است كه از حالات حقد و غضب و مبارزه بر مىخيزد . . . ولى مشكل در آن است كه اين مجموعهء كوچك پراكنده شدهء ميان گمانهاى فراوان ديگر است ، و همين سبب آن مىشود كه ما به همهء آنها اطمينان نداشته باشيم ، چنان كه اگر بعضى از مردم ساكن يك شهر حامل ويروس ايدز بوده باشند ولى ما آنان را نشناسيم ، بر ما لازم است كه از همهء اهل آن شهر تا زمانى كه مبتلايان شناخته نشدهاند دورى اختيار كنيم .
و از همين روى است كه ملاحظه مىكنيم امام على عليه السّلام در سفارشهاى خود اين كلمه را تكرار مىكند ، پس چون كسى از او پرسيد كه فاصلهء ميان حق و باطل چه اندازه است ، به او گفت : « چهار انگشت » و چهار انگشت خود را ميان چشم و گوشش قرار داد و گفت : « آنچه چشمانت آن را ديد حق
تفسير هدايت (فارسى) — صفحة 419
مساهمون: احمد آرام
ص٤١٩