و دوستى در ميان ايشان است ، و اگر جز اين باشد نه تنها كار كردن با هم دشوارتر مىشود ، بلكه سبب خرد شدن اعصاب و روى هم انباشته شدن كيفيات و امور سلبى و منفى است . و اگر كار اصلاح روزانهاى كه مؤمنان به مناسبت برادرى در اختلافاتى كه در ميان ايشان مىشود نمىبود ، روى هم متراكم شدن امور منفى راه را براى مبارزات بزرگى هموار مىساخت كه گاه به جنگ مىانجامد ، از آن روى كه هر يك از آنان گروهى از مؤمنان را در پيرامون خود دارد ، / 404 و در نتيجه به جاى آن كه مبارزه همچون پيشتر ميان دو نفر صورت بگيرد به مبارزهء ميان دو گروه تبديل مىشود .
اسلام تشريعات و مقررات فراوانى براى تنظيم روابط ميان مؤمنان وضع كرده است ، ولى در صورتى كه از هدف اعلاى آنها آگاه نباشيم و نتوانيم آنها را به گونهاى مورد تطبيق قرار دهيم به اين هدف تجسم يافتهء در پيريزى حالت برادرى ميان مؤمنين نخواهيم رسيد و از آن سود چندانى به دست نخواهيم آورد ، بلكه علاوه بر اين لازم است كه بر تشريعات دينى مقررات اخلاقى و حتى لوايح قانونى به منظور تحقق يافتن اصلاح داشته باشيم . . . چنان كه دين ، مثلا ، احكام فراوانى براى رعايت تندرستى وضع كرده است ، و بر ما است كه : نخست آنها را به گونهاى به كار بريم كه به اين هدف برسيم ، و ثانيا ، قوانين تازهاى براى رسيدن به آن هدف وضع كنيم تا در هنگام نيازمندى تندرستى آنها را اجرا كنيم ، همچون تأسيس خانههاى تندرستى يا پاكيزه كردن خيابانها و راهها يا مراكز قرنطينهء پزشكى و نظاير اينها .
آموزشهاى دينى مربوط به مقاصد عمومى همچون تندرستى و اصلاح و عدالت و عزت و كرامت و مانندهاى اينها را مىبايستى عملى سازيم و آنها را در مقايسهء با آن احكام دينى كه در صدد تحقق بخشيدن به اين گونه مقاصد است ، اولويت دهيم ، و روا نيست كه اين اوامر را مهمل گذاريم و چنان فرض كنيم كه همچون آموزشهاى اخلاقى كلى است كه هيچ حكمى را واجب نمىسازد .
شايد خاتمهء آيه اشاره به اندازهء وجوب اين امر كلى باشد كه مىگويد :
تفسير هدايت (فارسى) — صفحة 406
مساهمون: احمد آرام
ص٤٠٦