حادثهء تاريخى نيك بينديشد تا به عبرت مهمى دست يابند كه همان ضرورت فرمانبردارى از رهبرى در جنگ و صلح است ، و پيروى نكردن از آراء شخصى و عواطف انگيخته شده ، بدان روى كه فرمانبردارى از رهبرى مكتبى راه رسيدن به هدايت حقيقى است .
وَ يَهْدِيَكُمْ صِراطاً مُسْتَقِيماً
و شما را به راه راست هدايت كند .
[ 21 ] پيش از پيروزى فتنهء شك دربارهء وعدهء خدا در ميان امت رواج داشت ، امّا پس از آن ايشان در معرض غرور و اين اعتقاد قرار گرفتند كه قوت ذاتى ايشان سبب فتح و پيروزى بوده است ، و همين سبب آن شد كه ارزشهاى حق را كه سبب فراهم آمدن اوضاع و احوال پيروزى در هنگام تمسك به آنها شده بود ، خوار شمارند ، و شايد به همين مناسبت بوده است كه پروردگار ما در اين جا - و پس از بيان دستاوردهاى صلح حديبيه - به دستاوردهايى اشاره مىكند كه مؤمنان توانايى تحقق بخشيدن به آنها را جز با توفيقى ندارند ، و از توفيق او است وحى الاهى و رهبرى ربّانى ، و اگر مجاهدان راههاى پيچيدهء ديگرى را براى پيشروى برگزينند ، هر چه زودتر گرفتار شكست خواهند شد ، هر چند همهء ظواهر / 330 چيزى را بر خلاف اين نشان دهد ، و هر كه خواستار نصر و رحمت خدا است واجب است كه از او اطاعت كند و ملتزم فرمان او باشد .
وَ أُخْرى لَمْ تَقْدِرُوا عَلَيْها قَدْ أَحاطَ اللَّهُ بِها وَ كانَ اللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيراً
و چيز ديگرى كه بر آن قدرت نداشتيد ، خدا آن را فرا گرفت ، و خدا بر هر چيز توانا است .
پس او با علم و قدرت خود بر دستاوردهاى ديگرى احاطه دارد كه در آينده خواهد آمد ، و اكنون از نظر و دريافت مؤمنان دور است ، يا شايد اگر به آنان گفته مىشد كه به آن خواهند رسيد ، آن را باور نمىكردند ، بدان روى كه از توانايى و امكانات ايشان به دور بود ، پس آيا اين را مىدانستيد يا اگر به ايشان گفته مىشد آن را تصديق مىكردند كه چه چيزها از دربارهاى كسرى و قيصر به دست خواهند آورد ؟ هرگز . . . و اين همه از دادهها و دستاوردهاى صلح حديبيه است كه اگر به