اگر بهره بردارى كلى از زندگى انسان نادرست و آميخته به خطا باشد ، عالم شدن بر همهء ميدانهاى علمى چه سودى براى او مىتواند داشته باشد ؟ آيا نديدهاى كه چگونه مستكبران همهء علماى خود را متوجه به طرف چيزهايى مىكنند كه آنان را از خدا دور سازد و سبب هلاك خودشان و هلاك عالم مىشود ؟
/ 324 پس خلاصهء افكار ايشان آميختهء به خطا است ، و به تعبير ديگر قلّت در اين جا چيستى است نه چندى .
[ 16 ] با آن كه خدا همهء تلاشهاى ايشان را براى درست جلوه دادن تخلف نخستين و سپس باز گشت به صفوف مؤمنان مواجه با شكست ساخت ، راه توبه را در برابر ايشان باز نگاه داشت ، و راه گسترده به سوى توبه پيوستگى حقيقى است ، چه پيوستگى ظاهرى شخصى به صف رساليان كار دشوارى به نظر نمىرسد ، بلكه آنچه دشوارى دارد حقيقى بودن اين پيوستگى كه استقامت در اوضاع و احوال دشوار وسيلهء كشف حقيقى بودن آن است .
چنان كه گذشت ، با تجربه بر رسالت و بر مؤمنان آشكار شد كه اين پيوستگى سست و ضعيف است ، پس به تجربهء ديگرى نياز دارند كه راست بودن توبهشان را به اثبات برساند ، و در اين شك نيست كه آن كس كه از سر صدق توبه مىكند ، هر شرطى را كه با او براى اثبات راست بودن توبهاش بسته شود مىپذيرد ، و ترس از خدا او را به اين كار بر مىانگيزد ، و نيز احساسش به ضرورى بودن تكفيرى از گناهش ، و به همين جهت خدا به فرستادهء خود فرمان داد كه متخلّفان توبه كرده را به شرط ثبات وزيدن در حوادث آينده در جزو صفوف مؤمنان بپذيرد ، و شايد در آغاز آيه كلمهء « قل بگو » از آن روى آمده كه شرط از جانب خداى عزّ و جلّ است و نه از جانب رسول ( ص ) تا بدين ترتيب جلو هر تلاش ديگرى براى اعتراض يا درست جلوه كردن كار نادرست ايشان جلوگيرى شود .
قُلْ لِلْمُخَلَّفِينَ مِنَ الْأَعْرابِ سَتُدْعَوْنَ إِلى قَوْمٍ أُولِي بَأْسٍ شَدِيدٍ تُقاتِلُونَهُمْ أَوْ يُسْلِمُونَ
به اعراب تخلّف كننده بگو كه : به سوى قومى خوانده مىشويد كه سخت نيرومندند و بايد با آنان به نبرد بپردازيد يا آن كه تسليم شوند و