پس از مستثنى كردن بيماران و ناتوانان از اين حكم ، سياق به مؤمنانى باز مىگردد كه با تلاشهاى خود سبب رسيدن مسلمانان به اين صلح شده بودند ، و با رسول بر جنگ در زير درختى كه در آن جا بود بيعت كردند و خدا از ايشان راضى شد ، و آرامش خود را نصيب قلبهاى ايشان ساخت ، و پاداش آنان در دنيا فتحى نزديك بود كه در دستاوردهاى صلح حديبيه تحقق يافت ، و سپس در فتح مكه . و خدا مطالب و دستاوردهاى مؤمنان را چنين بيان مىكند : صلح حديبيه كه سبب جلوگيرى مردم از آزار دادن به ايشان شد ، و آن را آيتى قرار داد ، و عبرتى تاريخى كه مؤمنان از آن بهرهمند شوند .
پيروزى مسلمانان همراه با قدرت بود و نه از ناتوانى يا خوارى يا حقارت ، پس اگر كافران در دروازههاى حرم مكه به جنگ با ايشان مىپرداختند ، ناچار شكست مىخوردند و مىگريختند ، و اين سنتى خدايى است كه تغيير نمىپذيرد ، و اگر خدا اراده مىكرد كه آتش جنگ افروخته شود ، كفار گرفتار شكست مىشدند ، ولى به حكمتى نبرد در داخل مكه صورت نگرفت . و قريش مستحق جنگ بودند ، بدان سبب كه از در آمدن مسلمانان به مسجد الحرام جلوگيرى مىكردند ، اما علت شروع نشدن جنگ آن بود كه خويشاونديهاى مؤمنان با كفار پرهيز از جنگ را تشويق مىكرد .
جنگ مسلمانان برخاستهء از تعصب و نژادپرستى نبود ، بلكه از مصلحت رسالت بود ، و به همين سبب بر گرد محور مصلحت ايمانى دوران مىكرد ، در صورتى كه نبرد كافران برخاستهء از عصبيتهاى جاهليت بود / 286 و لذا نمىتوانستند از راه جنگ به هدفهاى خود برسند .
قلوب كافران آكنده از حميت و غيرت جاهلى بود ، در صورتى كه آرامش ايمانى دلهاى مؤمنانى را آباد و شكوفان نگاه مىداشت ، از آن روى كه به كلمه تقوى و پرهيزگارى ملتزم بودند .
راستى خوابى كه رسول اللَّه ديد و در آن چنان به نظر وى رسيد كه همراه با مؤمنان به حق وارد مسجد الحرام شدهاند و خوفى بر ايشان مستولى نبود ، تعبير شد و
تفسير هدايت (فارسى) — صفحة 284
مساهمون: احمد آرام
ص٢٨٤