طاغوت مىشود و ناگزير بايد چند برابر آن را بپردازد .
فَهَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ تَوَلَّيْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ وَ تُقَطِّعُوا أَرْحامَكُمْ
پس آيا اميد آن داريد كه اگر پشت كنيد ، در زمين به تباهى برخيزيد و ارحام خود را قطع كنيد ؟
« عسى » دلالت بر توقع دارد . . . پس اين عاقبت مورد انتظار براى كسى است كه به حق پشت كند ! چون سخن در اين سوره مربوط به حكم الاهى و ولايت شرعى و تحمل مسئوليتهاى آن است كه در طليعهء آنها دفاع از دين قرار دارد ، پس معنى تولّى در اين جا دور شدن از ميدان مواج و ترك كردن رهبرى رشيد و تنها گذاشتن آن در ميدان است ، و به همين سبب بعضى اين كلمه را به معنى ولايت تفسير كردهاند ، يعنى اگر حاكم و فرمانروا شويد ، و بعضى آن را دربارهء بنى اميّه تأويل كردهاند ، و مستند ايشان خبرى از عبد اللَّه بن مغفل است كه گفت از پيغمبر صلّى اللَّه عليه و آله و سلّم شنيدم كه مىگفت :
فَهَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ تَوَلَّيْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ
. . . و سپس گفت :
آنان اين طايفه از قريشند كه خدا از ايشان پيمان گرفت كه اگر به ولايت و حكومت بر مردم رسيدند ، در زمين فساد نكنند و به قطع ارحام خود نپردازند . « 35 » فساد در زمين نتيجهء طبيعى نظامى است كه احكام آن از دين الهام نگرفته باشد . . . پس سبب فاسد شدن اقتصاد و اجتماع مىشود به همان گونه كه اخلاق و آداب را فاسد مىكند ، و از آشكارترين مظاهر اين فساد كردن اختلاف كلمه و شيوع يافتن فساد و تباهى در ميان مردم است كه سبب از هم پاشيدن خانوادهها و قطع ارحام است ، و چنان مىنمايد كه قطع رحم آخرين حلقه از مجتمع است كه بريده مىشود ، / 257 چه در آن هنگام كه فساد به خانواده مىرسد ، آخرين دژ از دژهاى استقلال در نزد بشر از دست رفته است .
[ 23 ] چون انسان به اين درجه از پستى برسد ، هر فرصتى را براى هدايت
هامش
( 35 ) - تفسير قرطبى ، ج 16 ، ص 245 .