كرده باشى ، نبايد چشم به راه نصرى شامل و فراگير باشى .
بدين گونه افقهاى اين آيه همهء جنبههاى زندگى را شامل مىشود ، و در جهاد مقدس محصور نمىماند ، هر چند كه اين جهاد مثل و نمونهء اعلاى آن است .
/ 218 ثبات قدم عاليترين تأييد ربّانى است ، بدان سبب كه شكست خوردن نفس بدترين شكست است ، و جنگ پيش از آن كه مبادلهء سلاحها باشد مبارزهء ميان خواستها و ارادهها است ، و آن كس كه بردبارى بيشتر داشته باشد ، و ارادهء برندهتر ، و ثبات بيشتر ، به نصر و پيروزى نزديكتر است .
و مبارزهء آدمى با هواى نفس خودش بزرگتر از مبارزهء با دشمنان او است .
مگر نه اين است كه مخالفت با هواى نفس جهاد اكبر است ؟ و خداوند متعال به مؤمنان وعده داده است كه در جهاد با نفسهاى خود به ايشان مدد رساند ، به شرط آن كه خواستاران اين مدد به يارى دين او برخاسته و با دشمنان او به جهاد پرداخته باشند ، و اين نعمتى بزرگتر از پيروزى ايشان بر دشمن ظاهرى آنان است .
واقعيت چنين است : سنّت خدا به آن حكم كرده است كه ارزشها و شريعتهايى كه خونها براى پيريزى و استقرار آنها ريخته شده ، در جانها و در اجتماع ثباتى بيش از ديگر ارزشها و شريعتها دارد ، و چنين است در هر امر ، چه هر چيز كه با دشوارى بيشتر به دست آيد ، لا بد شخص بيشتر به آن متشبث مىشود ، ولى آن كه بدون جنگى مالك سرزمينهايى شود ، تسليم كردن آن سرزمينها به ديگران براى او كار آسانى است .
[ 8 ] و اما كفرى كه به شعبهها منقسم مىشود و كفر به خدا و كفر به رسول و كفر به بعضى از چيزها را فرا مىگيرد كه رسول آورده است ، همچون جهاد در راه خدا ، به تزلزل قدم و ايستار و از بين رفتن تلاش و كوشش منتهى مىشود .
وَ الَّذِينَ كَفَرُوا فَتَعْساً لَهُمْ
و كسانى كه كافر شدند ، پس واى بر ايشان .
گفتهاند كه : تعس به معنى به رو بر زمين افتادن است ، و تو گويى تعبيرى از چيزى است كه در مقابل ثبات قدم قرار گرفته است .