منحرف نكرده است ، و او با اين همه كتمان و پوشيده داشتن اعتقاد را در حركت خود به عنوان هدف نمىشناخته بلكه اين كتمان را به عنوان وسيلهاى براى هدف مىدانسته ، از اين رو هنگامى كه شرايط براى آشكار كردن موضع واقعى او ايجاب كرده نبرد خود را با طاغوت آشكارا و به صورت انفجارى ابراز كرده است ، و اين هنگامى است كه از موسى ( ع ) دفاع كرده و با گردنكشى و طغيانى كه فرعون و نظام او بدان دست زده بودند ، بدان حد كه آراء مخالف را رد مىكردند و با كشتن و تهديد با آن مقابله مىكردند ، به مخالفت برخاست و گفت : موضعگيرى درست در برابر آراء ، و عقايد / 61 ديگران به كار بردن منطق زور نيست بلكه شنيدن آنها و گوش فرا دادن به گفتههاى صاحب آن آراء و عقايد است ، اگر خطا باشد زيانى به نظامى مسلّط كه بر حقّ است نمىزند ، و اگر راست و درست باشد ، كه پيروى و سود جويى از آن واجب است ، و گرنه اگر انسان حق را انكار و رد كند ، سرانجام آن ناستوده خواهد بود .
«
وَ إِنْ يَكُ كاذِباً فَعَلَيْهِ كَذِبُهُ
- اگر دروغ مىگويد گناه دروغش بر گردن خود اوست ، » و اوست كه مسئوليت رأى و موضعگيرى خود را بر عهده دارد .
«
وَ إِنْ يَكُ صادِقاً يُصِبْكُمْ بَعْضُ الَّذِي يَعِدُكُمْ
- و اگر راست مىگويد ، پارهاى از وعدههايى كه داده است به شما خواهد رسيد ، » بدين گونه مؤمن آل فرعون مىپرسد : چرا موسى را مىكشيد ؟ اگر او دروغگو باشد ما هيچ زيانى نمىبينيم ، و اگر راستگو باشد ، مسئله ( سرانجام ) براى شما خطرناك خواهد بود . اگر فرعون و اطرافيان او از همين سؤال دست به كار مىشدند بيگمان اين سؤال كافى بود كه آنها را به حق برساند ، ولى شكّ شيوهمند به كسانى كه شهوتها بر عقلشان پرده افكنده سودى نمىرساند . آنان مىخواهند در لذّتبريها اسراف و زيادهروى ورزند و آن را با بهانهها و سببهايى دروغين توجيه و تعليل كنند .
«
إِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ
- خدا هيچ گزافكار دروغگويى را