جارى هستند ؟ » پس او تنظيم كنندهء شبكهء آبيارى است كه به فرمان او جويبارهاى جدا شده از نيل جريان مىيابد ، و گفتهاند كه طول مجموع آنها به 360 كيلومتر مىرسيد ، و كشاورزى آنها از آن شبكهء آبيارى سيراب مىشد ، و گفتهاند : تمدن مبتنى بر آبيارى مستلزم نظم و استقرارى بيش از ديگر تمدّنهاست ، زيرا زندگى وابستگان بدان تمدّن بر پايهء حسن تقسيم آبها استوار است .
و شايد سياق آيه نيز به همين مطلب اشاره مىكند آنجا كه فرعون اشاره كرد كه آن رسالت نظامى را كه تقسيم آبها را فراهم مىآورد تهديد مىكند ، و از اين رو مفسّران گفتهاند كه معنى « من تحتى از زير پاى من » اين است كه جريان و تقسيم آب به امر و سلطهء من است ، و اين تعبيرى است در كمال نكويى و زيبايى .
و شك نيست كه اصلاح در جوامعى كه چنين مستقرّ شده است دشوارى بيشترى دارد .
/ 493 «
أَ فَلا تُبْصِرُونَ
- آيا نمىبينيد ؟ » چرا نمىگويد : آيا نمىانديشيد ، يا آيا فكر نمىكنيد ؟ زيرا او آنها را به دين ظاهر فرا مىخواند ، امّا اگر آنها را به تفكّر و انديشيدن فرا مىخواند به زودى درمىيافتند كه او جز بشرى عادى همانند ايشان نيست ، و فقط بر اثر نادانى آنها بر آنان چيره و مسلّط شده است ، و اگر خرد مىورزيدند بيگمان مىدانستند كه شهريارى و مالكيّت واقعى مصر از آن خدا و سپس از آن كسانى است كه آن را آباد كردهاند ، و براستى فرعون به سبب استثمار مالى آنها و تسلّط سياسى بر آنان ، بدون رضايت آنها ، يا تفويض اختيارى از جانب خدا بيش از آنها سزاوار عذاب است ، پس چگونه از آنها مزد مىخواهد ، و بر آنها منّت مىنهد ، زيرا بر آنها گردنكشى كرده و زور گفته و ثروتهايشان را نابود كرده است ؟ ! [ 52 ] آن گاه فرعون پيامبر خدا را در برابر آنها مسخره مىكند ، و حقايق رسالتهاى پروردگار جهانيان را با معيار مادّى مىسنجد ، بدين سان كه موسى ( ع ) مستضعف است ، و درست سخن نمىگويد ، و شرفى ندارد .