[ 40 ] از آنجا كه در نفس انسان پارهاى جوانب منفى وجود دارد ، در همان حال كه آدمى در برابر ستمگر مقاومت مىكند خود از او ستمگرتر مىشود ، يا زير بيدق پايدارى به انتشار فساد و ستم مىپردازد ، از اين رو قرآن به ضرورت تقوى در مقاومت و اين كه مؤمنان در جهاد خود با ستم و ستمگران از حدود خدا تجاوز نكنند تأكيد مىكند و حتّى آنان را تا آنجا كه بتوانند و راهى بيابند به عفو و اصلاح فرا مىخواند .
«
وَ جَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها
- جزاى هر بدى بديى است همانند آن . » پس مقابله مشروع است ولى محدود است به اين كه همانند باشد ، چه پروردگار ما گويد : «
فَمَنِ اعْتَدى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدى عَلَيْكُمْ
- پس هر كس بر شما تعدّى كند ، به همان اندازهء تعدّيش بر او تعدّى كنيد » . « 97 » و اين تأكيد بر همانندى از جانب خدا بسيار مهمّ است ، زيرا عكس العملها نفس بشرى را مىلرزاند و از حد عقلانى خارج مىكند ، از اين رو در برابر يك ضربه براى تسكين دل و انتقامگيرى و برترى خواهى و بزرگ خويشتنى ده ضربه همانند آن مىزند ، و اين معادله در كتاب خدا به كلّى رد شده است .
/ 378 از اين رو و براى احتياط و مخالفت نكردن با قانون همانندى در قصاص سزاوار است كه انسان و گرچه اندكى هم باشد از حقّ خود كمتر بخواهد ، و مثلى كه مىگويد « يك من را به دو من پاسخ مىدهيم » . در اسلام در مورد قاعدهء قصاص مقبول نيست ، بلكه در برابر يك من فقط بايد يك من داد ، چنان كه قرآن حكمت آموز هنگام گفتگوى خود دربارهء بنى اسراييل گويد : «
وَ كَتَبْنا عَلَيْهِمْ فِيها أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ وَ الْعَيْنَ بِالْعَيْنِ وَ الْأَنْفَ بِالْأَنْفِ وَ الْأُذُنَ بِالْأُذُنِ وَ السِّنَّ بِالسِّنِّ وَ الْجُرُوحَ قِصاصٌ
- و در تورات بر آنان مقرر داشتيم كه نفس در برابر نفس و چشم در برابر چشم و بينى در برابر بينى و گوش در برابر گوش و دندان در
هامش
( 97 ) - البقرة / 194 .