ضرورتى ندارد كه بشر كيفيّت آن را كشف كند ، بلكه بسا كه رابطهء ميان عمل و نتيجه شناخته نشده است و پرسشهايى بر مىانگيزد : رابطهء ميان صلهء رحم و طول عمر چيست ؟ ، و ميان توسعهء زنا و گسترش مرگ ناگهانى ( سكته ) كدام است ؟ ، و ميان انحراف قوم لوط و صاعقهاى كه آنها را از ميان برد چه رابطهاى است ؟ و رابطهء ميان بيدارى و برخاستن انسان در بين الطّلوعين « 72 » و گشايش روزى او ، و برخاستن شب « 73 » و طول عمر ، و صدقه دادن و دفع بلا ، و زكات و فراخ معاشى ، و ميان راستى و امانت و عزّت در اجتماع كدام است ؟
تمام اين رابطهها نزد انسان مجهول مانده است ، ولى همه حقايقى است كه در زندگى واقع شده و مىشود / 360 خواه ما آنها را بشناسيم يا نشناسيم .
بنا بر اين بجاى آن كه حرص ما را به زد و خوردهاى اجتماعى وا دارد ، بگذار راه و روشهاى الهى را به كار بريم كه همانا ضامن تحقق بخشيدن به آرزوها و خواستهاى مشروع ماست ، خواه حكمت آنها و در نتيجه روابط آنها را با اين آرزوها بدانيم يا ندانيم ، زيرا ما ناگزير بايد به عجز خود در احاطه به دين خدا اعتراف كنيم ، مگر نه آن كه دين خدا نشانهء علم اوست ، پس آيا كسى مىپندارد كه علم او به سطح علم پروردگارش برسد ؟ و از اينجاست كه در حديث آمده است :
« براستى ، دين خدا با خردها سنجيده نمىشود . » و با اين نگرش ژرف و واقعى براى زندگى اسلام يك گام از مادّيگرى و دو گام بر قدرى بودن پيشى مىگيرد ، چه قدريّه معتقد به فقدان رابطه ميان كوشش انسان و رويدادهايى است كه بر او واقع مىشود و بدين ترتيب منكر عقلايى بودن نظامهاى حكمروا بر كاينات است ، و مادّيگرى كوركورانه معتقد است كه نظام هستى عقلايى است ، ولى جز به روابط پيدا در اين نظام اعتراف نمىكند و روابط پنهانى را كه غيب آنها را نشان مىدهد ، منكر است .
هامش
( 72 ) - ميان دو برآمدن بامدادان ، ميان صبح كاذب و صبح صادق - م .
( 73 ) - براى تهجّد و اداى نوافل شبانه - م .