با فراخنا و استوارى و عظمت آفرينش آن دو . . .
«
وَ ما بَثَّ فِيهِما مِنْ دابَّةٍ
- و پراكندن جنبندگان در آن دو . » مانند پرندگان و جانداران و زندگيهاى گوناگون پراكنده در اينجا و آنجا .
«
وَ هُوَ عَلى جَمْعِهِمْ إِذا يَشاءُ قَدِيرٌ
- و هر گاه بخواهد بر گرد آوردنشان تواناست . » هيچ چيزى او را باز نمىدارد زيرا ارادهء مطلق و بى چون از آن اوست و تفاوت آفريدگان در طبيعتها و قوانين زندگى / 359 و انتشار آنها در جهان هستى دلالت بر رهايى آنها از ارادهء خدا و بيرون بودنشان از راهى كه خدا براى آنها معيّن كرده يا سنّتها و قوانين كه بر آفرينش حكمرواست نمىكند ، پس هر گاه كه پروردگار ما بخواهد آنها را براى حساب در يك صف گرد مىآورد .
[ 30 ] و دو بار بر رابطهء ميان كوشش انسان و واقعيّت او تأكيد مىكند ، يك بار از طريق عوامل مادّى ظاهرى كه ميان كوشش و نتيجه را پيوند مىدهد كه اگر انسان كوشش و مبارزه كند به هدفهاى خود مىرسد ، پس تندرستى پس از بيمارى و توانگرى پس از نيازمندى و امنيت و آرامش پس از بيم ، همه و همه مرهون كوشش او در راه استوارى است كه خدا براى او قرار داده است .
اين چيزى است كه قرآن در آياتى چند آن را تأكيد مىكند مانند اين گفتهء خداى تعالى : «
وَ أَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا ما سَعى
« 70 » - و اين كه : براى مردم پاداشى جز آنچه خود كردهاند نيست » و گفتهء او «
فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَهُ . وَ مَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ
« 71 » پس هر كس به وزن ذرّهاى نيكى كرده باشد آن را مىبيند . و هر كس به وزن ذرّهاى بدى كرده باشد آن را مىبيند » .
بار ديگر از طريق عوامل غيبى ناپيدا ، آنجا كه اسلام تأكيد مىكند كه هر عملى را كه انسان انجام مىدهد خواه و ناخواه او بر واقعيّت او انعكاس مىيابد ، و
هامش
( 70 ) - النّجم / 39 .
( 71 ) - الزّلزال / 7 - 8 .