و از خود مىپرسيم :
1 - مفهوم كلمهء خويشاوندان چيست ؟
2 - چرا اين موضوع در سياق موضوعهاى وحدت در قرآن حكمت آموز آمده است ؟
3 - چرا قرآن به فرمانبردارى از خويشاوندان امر نمىكند بلكه به دوستدارى آنان فرمان مىدهد ؟
يكم : خويشاوندان كيستند ؟
احاديثى كه پيرامون اين آيه و تفسير و چگونگى نزول آن آمده بسيار است ، و با آن كه اين آيه به قضيهء رهبرى كه هم چنان محور اختلافات ميان مسلمانان است مىپردازد ، تفسير اين آيه تا اندازهاى بسيار از اتّفاق نظر ميان علماى مسلمانان بر حسب نصّهاى زير بهرهمند است كه ما آنها را از تفسير الدّرّ المنثور في التفسير با المأثور از علّامه سيوطى نقل مىكنيم ، و به سبب اهميّت فراوان آن در بيانش تفصيل مىدهيم :
ابن جرير و ابن ابى حاتم و ابن مردويه از طريق مقسّم از ابن عبّاس - رضى اللَّه عنهما - نقل كردهاند كه گفت : « انصار گفتند : ( ما چنين ) كرديم و ( چنان ) كرديم ، و گفتى فخر مىكردند ، پس ابن / 332 عباس رضى اللَّه عنهما گفت : ما را بر شما برترى است . اين سخن به پيامبر خدا ( ص ) رسيد ، از اين رو به مجالس آنان آمد و گفت : اى گروه انصار ! آيا شما ذليلانى نبوديد كه خدا عزيزتان كرد ؟
گفتند : چرا ، اى پيامبر خدا ، گفت : آيا به من پاسخ نمىدهيد ؟ گفتند : اى پيامبر خدا چه بگوييم ؟ گفت : آيا نمىگوييد ، مگر نه قومت تو را بيرون راندند و ما تو را جاى داديم ؟ ! مگر نه تو را دروغزن شمردند و ما تو را باور كرديم ؟ ! مگر نه تو را فرو گذاشتند و ما به تو يارى داديم ؟ ! و هم چنان مىگفت تا بر زانوان افتادند ، و گفتند : داراييهاى ما و آنچه در دست داريم از آن خدا و پيامبر اوست . پس اين آيه نازل شد كه : «
قُلْ لا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبى
» » .
و طبرانى در الاوسط و ابن مردويه به سندى ضعيف از طريق سعيد بن جبير