مىكنند » .
پس پروردگار ما هرگز هيتلر را بر ملّت آلمان چيره نساخته است بلكه آنان خود هستند كه با نادانى خود و ترك مسئوليّتهاى خويش به دو سرورى و رياست بخشيدهاند ، و همچنين است در مورد ديگر ملتها .
[ 47 ] در اينجا پرسشى ديگر از خود وجود دارد كه آيهء بعدى بدان پاسخ مىدهد و آن اين است كه : بيگمان در بسيارى وقتها ما سببهاى پديد آمدن چيزها را كشف نمىكنيم ، پس - مثلا - مىگوييم : كيست كه گردنكشان و طاغوتان را فرمانروايان كشورها كرده است ؟ ! چه كسى است كه بيمار مىكند و براى چه اين يك را باز داشت و آن يك در حادثهء اتومبيل كشته شد ؟
بلى ، تو رابطهء ميان پديد آمدن آن امر زشت را با كردار نمىدانى ، ولى آن رابطه وجود دارد و برقرار است ، و خداى سبحان است كه آن را سنجيده و مقدّر كرده و هموست كه آن را اجرا مىكند .
«
إِلَيْهِ يُرَدُّ عِلْمُ السَّاعَةِ
- علم روز قيامت نزد اوست . » قيامت اين هستى چه هنگامى برپا مىشود ؟ ! هيچ كس نمىداند ، و اين نكتهاى است پنهانى و نهفته در مجهول ، و حتى پيامبران نيز آن را نمىدانند ، پس علم روز قيامت نزد خداست كه هر زمان و به هر گونه بخواهد آن را مقرّر مىكند ، ممكن است فردا يا پس فردا برپا شود ، در يكى از نصوص آمده است : خداوند براى قيامت وقتى مقدّر نكرده ، و آغاز كردن بدان را براى خود نهاده است .
/ 254 «
وَ ما تَخْرُجُ مِنْ ثَمَراتٍ مِنْ أَكْمامِها
- و هيچ ميوهاى از نيام خود بيرون نمىآيد . » در برابر درختى ، پيش از آن كه ميوههاى آن پديدار شود ، بايست ، گلهايى بسيار را مىبينى ، ولى چند تا ميوه مىدهد ؟ و چند گل از آنها مىافتد و پراكنده مىشود ؟ و چند ميوه پيش از رسيدن مىافتد ؟ و چند ميوه به آخرين مرحله مىرسد ؟
تو نمىدانى ، و هيچ كس هم نمىداند ، و خداوند مىماند كه به نهفتههاى امور و پنهانيهاى طبيعت كه روزى اصلى بشر را تشكيل مىدهد آگاه و داناست . و در مورد