كه سحابيها گرد آمدند و پس از آن به صورت ستارگان درآمدند ، و هنوز هم چنان كميّتهايى بزرگ از آنها در فضا پراكندهاند كه كارشناسان مقدار آن را به همان اندازهء كميّتى كه ستارگان از آنها آفريده شدهاند مىدانند ، و ستارگان هم چنان با جذب پارههايى از اين سحابيها فضا را مىروبند ، امّا مقدار آنها به مراتب بيش از قدرت جاذبهء ستارگان است ! «
فَقالَ لَها وَ لِلْأَرْضِ ائْتِيا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً قالَتا أَتَيْنا طائِعِينَ
- پس به آن و به زمين گفت : خواه يا ناخواه بيائيد . گفتند : فرمانبردار آمديم . » و چرا آسمان و زمين به ارادهء خداوندى كه آنها را به فضل خود آفريده ، و نشانههاى خود را در آن دو به وديعه نهاده ، و آنها را جايگاهى براى عبادت فرشتگان گرامى و روانهاى اولياء خود قرار داده ، جواب نگويند ؟ بلى ، آسمان و زمين و ديگر كاينات با فرمانبردارى به پروردگار پاسخ مىگويند ، و در راه خشنودى او مىكوشند و از رحمتهاى او سپاس دارند و بر بركتهاى او شكر گزارند ، پيش و بيش از آن كه از بيم خشم او و هراس از درشتيهاى او به وى پاسخ گويند ، و گفتهاند كه نمودارى رحمت خدا در آفريدگان درخشانتر و آشكارتر از نمودارى سلطه و عزّت اوست ، و مهربانى و رحمت او بر خشمش پيشى گرفته است . منزه است خداوند پروردگار جهانيان .
شايد آيه اشاره به اين معنى مىكند كه پروردگار ما قانونها و روشهاى خود را در آفرينش مىراند چه آفريدگان بخواهند يا نخواهند ، ولى جهان آفرينش با فرمانبردارى ، نه بنا خواست به فرمانها خدا گردن مىنهد ! پس قوانين او بى اكراهى در جهان هستى اجرا مىشود . . اى كاش ما از رهگذر اين حقيقت آگاه و هشيار شويم و احكام خدا را به دلخواه و با رغبت به كسب خشنودى خدا در مورد خود اجرا كنيم و به جان و دل پذيرا باشيم .
/ 186 از خود مىپرسيم : آيا آسمان و زمين شعورى داشتند كه پروردگار آن دو را بدين صورت مخاطب قرار داده است ؟ برخى اين مطلب را بشدّت نفى كرده و تمام آياتى را كه بدين گونه وحى شده به خطاب وصف حال تأويل كردهاند . مثلا دربارهء