گسترده است ، و اين سوّمين با هر چه در آن و بر آن قرار دارد در پيش چهارمين آسمان همچون چنبرهاى در فلاتى هموار و گسترده است ، تا به هفتمين مىرسد ، و اين هفتمين و آنچه در همهء آنها و بر آنهاست در برابر درياى پوشيده از اهل زمين چون چنبرهاى در فلاتى هموار و گسترده باشد » . « 37 » و پيامبر ( ص ) در بيان عظمت آفريدگان خدا گويد كه برخى از آفريدگان او بزرگتر از برخى ديگرند بدان اندازه كه همچون چنبرهاى كوچك در بيابانى فراخ باشند ، و اين نزديكترين مثل براى گستردگى منظومههاى شمسى و كهكشانها و امثال آن است .
پس آيا ما را مىسزد كه بر پروردگار واسعى كه وسعت عرش او آسمانها و زمين است تكبّر كنيم يا مدّعى مقام سبحان او شويم ؟
اين در افق مكان و دامنهء آن بود . اما در مورد زمان و دامنهء آن ، ما نخستين موجودى نيستيم كه پروردگار ما آفريده / 104 و آخرين آفريدگان خداى سبحان نيز نخواهيم بود . در حديث منقول از امام باقر ( ع ) آمده است كه در تفسير اين گفتهء خداى تعالى : «
أَ فَعَيِينا بِالْخَلْقِ الْأَوَّلِ بَلْ هُمْ فِي لَبْسٍ مِنْ خَلْقٍ جَدِيدٍ
« 38 » آيا از آفرينش نخستين عاجز شده بوديم ؟ ( نه ) بلكه آنها از آفرينش جديد در شكّند » گفت : اى جابر تأويل آن اين است كه چون خداى عزّ و جلّ اين آفريدگان و اين جهان را نابود كند ، و اهل بهشت را در بهشت و دوزخيان را در دوزخ سكونت دهد ، جهانى ديگر جز اين جهان از نو بيافريند و آفريدگانى بدون گروهبندى نرينه و مادينه بيافريند كه او را به يكتاپرستى عبادت كنند ، و براى آنها زمينى ديگر جز اين زمين بيافريند كه آنها را بر خود حمل كند ، و آسمانى جز اين آسمان كه بر آنها سايه افكند . شايد تو مىپندارى كه خدا همين يك جهان را آفريده و گمان مىكنى كه خداوند بشرى غير از شما نيافريده است ، آرى ، به خدا سوگند كه خداوند يك ميليون
هامش
( 37 ) - التوحيد ( از شيخ صدوق ) ، ص 276 .
( 38 ) - ق / 15 .