يخلق بعد « 1 »
يعنى از امام صادق عليه السلام در مورد عراق سؤال شد ( از آنجا كه عراق سرزمين پر درخت و حاصلخيزى بود و اگر از دور به زمينهاى پر درخت بنگريم آنجا را سياه مى بينيم لذا به عراق سواد مى گفتند ) امام فرمودند : متعلق به همه مسلمين است چه آنهائيكه الان وجود دارند ؛ چه كسانى كه در آينده به اسلام مى گروند و چه كسانى در آينده به دنيا خواهند آمد .
بلى ، دولت اسلامى مىتواند زارعين قبلى را در قبال اخذ خراج بر زمينها ابقا كند و چنانچه بعضى از آنها مثلًا كم كارى كردند ، آنها را عوض كند و كسان ديگرى را جاى آنها بگذارد . و زارع صرفاً حق دارد كه در اين اراضى زراعت كند و چيزى را به عنوان خراج بپردازد و حق هيچگونه دخل و تصرفى در اراضى را ندارد و نمى تواند آن را بفروشد . البته مىتواند كه حق خويش را بدين معنى كه خريدار جاى او را گرفته و زراعت نموده و خراج بپردازد ، بفروشد . اين موضوع ، نظير اراضى وقفى است كه
يك نفر در ازاى پرداخت اجاره در آن زمين حق پيدا مىكند و مىتواند حق خود را بفروشد . براى مثال در همين قم زمين هائى وجود دارد كه وقف حضرت معصومه ( س ) است . حق استفاده از اين زمينها خريد و فروش شده و بعضى از آنها هم به لحاظ اهمى مكان بسيار گران است كه البته در حقيقت ، اين خريد و فروش ، خريد و فروش « حق » است نه خريد و فروش زمين . يعنى مستأجر حق خود را
هامش
( 1 ) باب 18 ابواب احياء موات جلد 17 وسائل الشيعه روايت . 1