ولى به جاست كه گفته شود :
گوش بسته چشم بسته اين عمى * وه عجب از چشمبندى گناه
ج ) فروتنى و افتادگى جبرى . اين به معناى آن است كه عملِ مقدر براى هر چيزى ظاهر و بدون شك به انجام مىرسد . پس همه اشيا در برابر خدا فروتن افتاده اند و از فرمان خداوند و تقديرى كه براى ايشان در نظر گرفته شده سرپيچى نمىكنند ، ازاينروست كه خداوند تعالى مىفرمايد :
. . . ؛
أَ فَغَيْرَ دِينِ اللَّهِ يَبْغُونَ وَ لَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ طَوْعاً وَ كَرْهاً وَ إِلَيْهِ يُرْجَعُونَ
« 1 » هر كس كه در آسمانها و زمين است خواه ناخواه تسليم اوست .
و در جاى ديگر : . . . ؛
ثُمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاءِ وَ هِيَ دُخَانٌ فَقَالَ لَهَا وَ لِلْأَرْضِ ائْتِيَا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً قَالَتَا أَتَيْنَا طَائِعِينَ
« 2 » به آسمان و زمين گفت : خواه ناخواه به طرف من بياييد - و شكل بگيريد - گفتند : خواسته به طرفت مىآييم .
البته ممكن است لفظ « طوعا اوْ كَرها » تأكيدى باشد بر امر كه « خواه ناخواه بايد بشود » و شاهد آن هم اين كلام الهى است كه مىفرمايد :
؛
وَ لِلَّهِ يَسْجُدُ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ طَوْعاً وَ كَرْهاً وَ ظِلَالُهُمْ بِالْغُدُوِّ وَ الْآصَالِ
« 3 » هر كس كه در آسمانها و زمين هست خواه ناخواه براى خدا بر زمين مىافتد . سايه هايشان نيز صبح و شب را سجده مىكنند .
و گرنه عبادت ناخواسته بى معناست . از اين احتمال دقيقتر آن كه از هر دو آيه بر مىآيد : خونى كه در تن يك شخص كافرى در گردش است و نيز سلولهايى كه در
هامش
( 1 ) . آل عمران ، آيه 83 .
( 2 ) . فصلت ، آيه 11 .
( 3 ) . رعد ، آيه 15 .