گناه است . اينها ، اسباب معنوى است و براى اينكه انسان به مقصود و مطلوب برسد . بايد به آنها توجه داشته باشيد . زارعى كه در كار زراعتش دعا و توسل به اهلبيت داشته باشد اسباب معنوى را فراهم كرده است نظير اميرالمؤمنين در حالى كه هزار هستهء خرما يا پانصد هستهء خرما در بار داشتند و اين هستههاى خرما را مىكاشتند . شب مىآمدند و آب مىدادند و چاه مىكندند براى تهيه آب ؛ اما براى اينكه اين درخت پربركت شود ، كنار هر درختى دو ركعت نماز مىخواندند ؛ آن هم نه يك مرتبه يا دو مرتبه ؛ بلكه ده مرتبه .
اين هم شد اسباب معنوى كه دست خود انسان است و بايد آن را فراهم كند .
اما اسباب ديگرى هم هست كه در دست انسان نيست و آن را خدا بايد درست و فراهم كند . براى حاصل خوب به دست آوردن ، بايد درخت را سرما نزند و كرم نزند تا حاصل خوب بدهد و اين كشت ، كشت خوبى بشود و هر دانهاى به قول قرآن هفتصد دانه بدهد . اينها ديگر دست انسان نيست و توكل اينجا به كار مىآيد ؛ يعنى بعد از فراهم كردن سببهاى ظاهرى و سببهاى باطنى و معنوى ، انسان مىگويد : خدايا ! بقيهء كارها دست توست كه اين كشت من خوب شود . من كشتم را سپردم به تو به اميد تو حاصل بر مىدارم و انشاءالله كه حاصل خوب بر مىدارم . به اين مىگويند توكل .
يك محصل كه مىخواهد در كنكور قبول شود و برود دانشگاه ، اولًا بايد خوب درس بخواند . اگر خوب درس نخواند ، معلوم است كه موفق نمىشود و هر چه خدا خدا هم بگويد ، فايده ندارد . پس درس خواندن خوب و معلم خوب و رفيق خوب و دبيرستان خوب ، اسباب ظاهرى است و بايد فراهم كند . اين محصل بايد رابطهء با خدا داشته باشد . علم منهاى نماز به جايى نمىرسد .
اخلاق و خودسازى در مكتب قرآن و اهل بيت (ع) (فارسى) — صفحة 233
مساهمون: الشيخ حسين المظاهري
ص٢٣٣