گناه انسان ، كارى مىكند كه اصلًا دعا و قرآن و روحانيت و منبر و محراب را خرافات مىداند . ما چقدر اشخاص مىشناسيم كه اين گونه مجالس را خرافات مىدانند ! اين عقيده بر اثر چيست ؟ بر اثر گناه و خوددارى از توبه . بعد قرآن مىفرمايد :
وَ لَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئاتِ حَتّي اذا حَضَرَ احَدَهُمُ الْمَوتُ قالَ انّي تُبْتُ الآنَ
« 1 » اگر كسى دم مرگ توبه كند ، توبهاش قبول نيست . در بعضى از روايات داريم كه پيغمبراكرم مىفرمايد : توبه كن . يك سال قبل از مردن ؛ يك ماه قبل از مردن و حتى مىفرمود توبه كن يك هفته قبل از مردن ، يك روز قبل از مردن و يا يك ساعت قبل از مردن و بالاخره مىرساند به اينجا كه همان دم مرگ هم توبه كن . از اين روايات مىفهميم كه توبهء دم مرگ پذيرفته مىشود .
بعضى روايات و آيات مثل اين آيه در ظاهر خودشان مىگويند كه توبهء دم مرگ پذيرفته نمىشود . بعضى از روايات مىگويد كه بين عالم و جاهل فرق است و توبهء جاهل پذيرفته شده و توبهء عالم پذيرفته نمىشود . جمع بين اين روايات و جمع بين بحث شبهاى قبل ما و اين آيه شريفه اين است كه دم مرگ پردهها از چشمها كنار مىرود و انسان ، جهنم و ملائكه غلاظ و شداد را مىبيند . غضب اميرالمؤمنين را مىبيند . عزرائيل را با غضبش كه آمده است جان او را بگيرد ، مىبيند و پشيمان مىشود ، اما اين پشيمانى توبه نيست . او نظير كسى است كه محكوم به اعدام شده و مىخواهند اعدامش كنند و او پشيمان است . اما پشيمان از چه ؟ از اينكه به تله افتاده است ، پشيمان است و اين توبه نيست . اگر كسى همان وقت مرگ براى اينكه مىخواهند او را به
هامش
( 1 ) - نساء / 18 .